Εικόνες του πρωτοβυζαντινού οίκου από τα κείμενα του Ιωάννη Χρυσοστόμου

 

Εικόνες του πρωτοβυζαντινού οίκου από τα κείμενα του Ιωάννη Χρυσοστόμου

Χρυσή Νικήτα Χρυσανθακοπούλου

Περίληψη

Ο Ιωάννης Χρυσόστομος (4ος-5ος αι. μ.Χ.) σε ομιλίες που εκφώνησε στην Αντιόχεια και την Κωνσταντινούπολη, όπου υπηρέτησε την Εκκλησία ως Πατριάρχης, εναντιώθηκε στη χαλαρή και πολυτελή ζωή των πλουσίων, ενώ προέτρεπε το εκκλησίασμά του να εγκαταλείψει τον αρχαίο τρόπο ζωής και να διάγει απλό και λιτό βίο. Στις εικόνες που χρησιμοποίησε στους λόγους του για να περιγράψει τα ήθη της εποχής του παρέχει λεπτομερείς πληροφορίες για τον πρωτοβυζαντινό οίκο.

Το πρώτο κεφάλαιο, αρχιτεκτονική δομή και διακόσμηση του πρωτοβυζαντινού οίκου (σ. 20-150), περιλαμβάνει εισαγωγή και διάφορες ενότητες: περίστυλους οίκους-domus, (με αυλή-αίθριο, τραπεζαρίες και αίθουσες υποδοχής-τρικλίνια, κήπους-παραδείσους, στοές ή περιπάτους, κίονες γύρω από τον κήπο, αποθήκες- ταμιεῖα, κουζίνα και ξυλόφουρνο, αποχωρητήρια και λουτρά, στάβλους και χώρους στάθμευσης για οχήματα, υπνοδωμάτια και χώρους διαμονής και διημέρευσης στον πρώτον όροφο), πολυώροφες οικίες, αγροικίες, απλοϊκές οικίες, οικίσκους, καταστήματα-tabernae, διακόσμηση τοίχων (ορθομαρμαρώσεις, χρωματισμός τοίχων, τοιχογραφίες, πορτραίτα και εικόνες αγίων, επιτοίχια ψηφιδωτά, κουρτίνες και «ταπισσερί» τοίχων), διακόσμηση δαπέδου (μάρμαρα, ψηφιδωτά, χαλιά), διακόσμηση οροφής, αγάλματα και εικόνες από τις ομιλίες του Ιωάννη Χρυσοστόμου που απεικονίζουν την καθημερινή ζωή στην Αντιόχεια και την Κωνσταντινούπολη.

Το δεύτερο κεφάλαιο εστιάζει στην πλούσια επίπλωση του πρωτοβυζαντινού οίκου, (σ. 151-241): κρεβάτια, ανάκλιντρα-stibadia, κλινίδια, τραπέζια, θρόνους, καρέκλες, διάφορα είδη σκαμνιών, κιβώτια-σεντούκια και ερμάρια και στη χρήση των διαφόρων επίπλων. Επίσης δίδει λεπτομερείς περιγραφές για τον τρόπο που δειπνούσαν και διασκέδαζαν στα συμπόσια.

Το τρίτο κεφάλαιο παρουσιάζει τα διάφορα σκεύη, με έμφαση στα πολυτελή αργυρά και χρυσά, που χρησιμοποιούνταν στον πρωτοβυζαντινό οίκο (σ. 242-297)

κατά κατηγορίες, ανάλογα με τη χρήση τους: μαγειρικά σκεύη, δοχεία αποθήκευσης και μεταφοράς, επιτραπέζια σκεύη, σκεύη προσωπικής φροντίδος, φορητά σκεύη θέρμανσης και λύχνους.

Ο πρωτοβυζαντινός αριστοκρατικός οίκος ήταν δομημένος και διακοσμημένος κατά τα ελληνορωμαϊκά πρότυπα. Σταδιακά εγκαταλείπεται η μυθολογική θεματολογία στη διακόσμηση και εμφανίζονται χριστιανικά σύμβολα όπως ο σταυρός, το χριστόγραμμα, εικόνες αγίων και επιγραφές χριστιανικού περιεχομένου, τα οποία και επικρατούν.

ΛΕΞΕΙΣ ΚΛΕΙΔΙΑ: πρωτοβυζαντινή οικία, πρωτοβυζαντινή αρχιτεκτονική, πρωτοβυζαντινή διακόσμηση, πρωτοβυζαντινά έπιπλα και σκεύη, δείπνα και συμπόσια, χριστιανικά στοιχεία του πρωτοβυζαντινού οίκου

Η διατριβή όλη βρίσκεται στην  εξής ιστοσελίδα https://www.didaktorika.gr/eadd/handle/10442/48583

………………………………………………………………………………………………

Ιmages of the protobyzantine house from the works of John Chrysostom

Chrysi Nikitas Chrysanthakopoulou

Abstract

John Chrysostom (4th-5th c. A.D.) in speeches delivered in Antioch and Constantinople where he served the Church as Patriarch, opposed to relaxed and luxurious life of the rich, while urging his congregation to leave the ancient way of living and live a modest life. In the images he used to describe the morals of his time, he provides detailed information about the protobyzantine house.

First chapter, architectural structure and decoration of the protobyzantine house (p. 20–150), includes an introduction and several sections: peristyle houses-domus, (with courtyard-atrium, dining rooms and reception halls-triclinia, gardens-paradises, porticoes, columns surrounding the garden, storage rooms-tamieia, kitchen and wood-oven, latrines and baths, stables and parking spaces for vehicles, servants’ bedrooms and accommodation rooms on first floor), multi-storey houses, farmhouses, simple

houses, one-room houses, shops-tabernae, wall decoration (marble revetments, wall colours, murals, portraits and icons of saints, mural mosaics, curtains and wall hangings), floor decoration (marbles, mosaics, carpets), ceiling decoration, statues and images described in John Chrysostom’s homilies that depicted everyday life in Antioch and Constantinople.

Second chapter focuses on the luxurius furnishing of the protobyzantine house, (p. 151-241): beds, banquet beds-stibadia, cradles, tables, thrones, chairs, several types of stools, storage chests and armaria, the use of furniture and the way Aristocrats and wealthy Byzantines dined and entertained themselves in banquets.

Third chapter presents the various utensils, especially silver and gold, used in the protobyzantine house (p. 242-297) as mentioned in John Chrysostom’s homilies, according to their use: cooking utensils, storage and transport vessels, tableware and utensils for personal use, braziers and oil lamps-lychnoi.

The protobyzantine aristocratic house was built and decorated in the Greco-Roman style, thus pagan elements decorated the houses of the wealthy. Gradually they were abandoned, while christian symbols such as the crοss, the christogram, images of saints and inscriptions of christian content appeared and eventually prevailed.

KEY-WORDS: protobyzantine house, protobyzantine architecture, protobyzantine decoration, protobyzantine furniture and utensils, dinners and banquets, christian elements in protobyzantine house

 

ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ΠΑΠΑΓΟΣ, Ὁ Στρατάρχης τῆς νίκης (Βιβλιοπαρουσίαση)

Πρόλογος

Ἰωάννης Β. Ἀθανασόπουλος
Δρ Νεότερης καί Σύγχρονης Ἑλληνικῆς Ἱστορίας

Ο Αλέξανδρος Παπάγος υπήρξε αδιαμφισβήτητα μία από τις μεγαλύτερες προσωπικότητες της Σύγχρονης Ελληνικής Ιστορίας. Άφησε το στίγμα του τόσο ως στρατιωτικός όσο και ως πολιτικός, συμμετέχοντας σε όλες σχεδόν τις κρίσιμες για τον Ελληνισμό ιστορικές περιστάσεις. Το ανά χείρας πόνημα της πολυγραφότατης και ακαταπόνητης ιστορικού Ευαγγελίας Λάππα αποτελεί μια ευσύνοπτη και άκρως ουσιώδη περιγραφή και ανάλυση της σημαντικής αυτής προσωπικότητας, στην οποία η Ελλάδα του σήμερα οφείλει πολλά.

Η συγγραφέας, βασισμένη σε σοβαρή και επιλεκτική βιβλιογραφία αλλά και άγνωστο αρχειακό υλικό, κατορθώνει να μας παρουσιάσει τον Αλέξανδρο Παπάγο χωρίς να επηρεάζεται από τον θρύλο και τη βαρύτητα του ονόματος που βιογραφεί. Ο Στρατάρχης ακολούθησε μια ένδοξη στρατιωτική καριέρα και πρωταγωνίστησε στα μεγάλα διπλωματικά και στρατιωτικά γεγονότα, από τους Βαλκανικού Πολέμους του 1912-1913 μέχρι το 1940. Η συγγραφέας περιγράφει με ενάργεια όλη αυτή την περίοδο. Αναμφίβολα το προσωπικό μεγαλείο του Παπάγου υπήρξε η θητεία του ως Αρχιστράτηγου του Ελληνικού Στρατού την περίοδο 1940-1941. Αν αναλογιστεί κανείς και την κατάσταση που είχε περιέλθει ο Στρατός μέχρι και τα μέσα της δεκαετίας του 1930 -κατάσταση που σύμφωνα με βρετανικές εκθέσεις παρομοιαζόταν με «τσίρκο!»- αποτελεί πράγματι επίτευγμα του Παπάγου αλλά και του τότε πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά το γεγονός της ετοιμότητας του στρατεύματος παραμονές της ιταλικής επίθεσης, κάτι που επισημαίνει η Λάππα.

Ακολούθως, στα χρόνια της Κατοχής ο Παπάγος αρνήθηκε τις προτάσεις συνεργασίας τόσο της κατοχικής κυβέρνησης Τσολάκογλου όσο και των Γερμανών κατακτητών. Μάλιστα στη πρότασή τους να λάβει τιμητική σύνταξη Αρχιστράτηγου, ο Παπάγος απάντησε με εξώδικο, στο οποίο αναφερόταν μεταξύ άλλων: […], λαμβάνω την τιμήν να δηλώσω υμίν ότι, το κατ’ εμέ, δεν θα αποδεχθώ τοιαύτην ειδικήν σύνταξιν τυχόν χορηγηθησομένην εμοί συμφώνως τη εν λόγω πληροφορία». Στράφηκε στη δημιουργία αντιστασιακής οργάνωσης, με την ονομασία «Στρατιωτική Ιεραρχία». Με στόχο να ενσωματωθούν στην οργάνωση όλοι οι μόνιμοι και έφεδροι αξιωματικοί του Ελληνικού Στρατού και την κατάλληλη στιγμή να πολεμήσουν τους κατακτητές. Μέχρι τότε η «Στρατιωτική Ιεραρχία» παρείχε όποια υπηρεσία μπορούσε στις οργανώσεις ΕΔΕΣ-ΕΟΕΑ του Ναπολέοντα Ζέρβα, ΕΚΚΑ-5/42Σ.Ε. του Δημ. Ψαρρού, ΠΑΟ, ΕΣ Πελοποννήσου, Χ του Γεωργίου Γρίβα και οργάνωση Τσαούς Αντών στην Ανατολική Μακεδονία. Η σύλληψή του το καλοκαίρι του 1943 από τους Γερμανούς, ματαίωσε τα σχέδιά του και τον έστειλε δέσμιο αρχικά στο στρατόπεδο Σαχσενχάουζεν και κατόπιν στο Νταχάου. Όπως επεξηγεί η Λάππα η αντιμετώπιση του Παπάγου από τους Γερμανούς εκεί ήταν «φρικτή» και η υγεία του, όπως και των περισσοτέρων κρατουμένων, επιδεινώθηκε. Στο σημείο αυτό είναι σημαντική η σύγκριση της αντιμετώπισης του Παπάγου και του Νίκου Ζαχαριάδη από τους Γερμανούς στο ίδιο στρατόπεδο. Ο Ζαχαριάδης, όπως μαρτυρούν οι πηγές, είχε σκανδαλωδώς ιδιαίτερη μεταχείριση ως κρατούμενος στο Νταχάου και βεβαίως δεν ταλαιπωρήθηκε η υγεία του.

Σημείο τομής για τη νίκη των εθνικών δυνάμεων έναντι του ΔΣΕ θεωρείται και είναι η επιστροφή του Παπάγου στα στρατιωτικά πράγματα τον Ιανουάριο του 1949. Μετά από ομόφωνη πρόταση της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητος του Πρωθυπουργού Θεμιστοκλή Σοφούλη τού ανατίθεται η αρχιστρατηγία του Ελληνικού Στρατού στις επιχειρήσεις κατά του Δημοκρατικού Στρατού. Ο Παπάγος δέχθηκε να αναλάβει αφού έγιναν δεκτοί όλοι οι όροι που ζήτησε. Η συγγραφέας αναλύει επαρκώς τα γεγονότα που οδήγησαν στη νίκη του Ελληνικού Στρατού και στην απονομή του τίτλου του Στρατάρχη στον Αλέξανδρο Παπάγο με νομοθετικό διάταγμα που ψηφίστηκε ομόφωνα από την Ελληνική Βουλή τον Οκτώβριο του 1949.

Το 1951 ίδρυσε τον «Ελληνικό Συναγερμό» και κατέβηκε στην πολιτική. Στις εκλογές του Νοεμβρίου 1952 ο «Συναγερμός» σχημάτισε κυβέρνηση λαμβάνοντας τις 240 από τις 300 έδρες. Το Κόμμα του Παπάγου θεωρείται και είναι το πρώτο μεταπολεμικό σταθερό κυβερνητικό σχήμα με μεγάλη λαϊκή απήχηση. Επιπλέον, μεταξύ των εκλεγέντων βουλευτών του «Ελληνικού Συναγερμού» συμπεριλαμβανόταν και η πρώτη Ελληνίδα βουλευτής Ελένη Σκούρα. Ιδεολογικά ο σχηματισμός βασιζόταν στην πατριωτική Δεξιά με ανοίγματα στον Κεντρώο πολιτικά χώρο. Η στρατηγική αυτή δεν ήταν αποκλειστικά πολιτική που στόχευε μόνο σε εκλογικά κέρδη, αλλά ήταν και συνενωτική καθώς ο Παπάγος ήθελε να ξεπεραστεί ο διχασμός Βενιζελικών-Βασιλικών των προηγούμενων δεκαετιών, όπως επίσης και ο διχασμός της δεκαετίας του 1940 μεταξύ κομμουνιστών και μη κομμουνιστών, ώστε οι «παρασυρθέντες» να επιστρέψουν στον εθνικό κορμό.

Στην εσωτερική πολιτική, ο Παπάγος έλαβε δραστικά μέτρα με στόχο την οικονομική αναδιάρθρωση της χώρας μετά από τα δίσεκτα χρόνια της γερμανικής κατοχής και του εμφυλίου (1943-1949). Η αναδιοργάνωση της δομής του τραπεζικού συστήματος πέτυχε με την ενσωμάτωση της Εθνικής Τράπεζας και της Τράπεζας των Αθηνών. Η οικονομική πολιτική και οι αντίστοιχες μεταρρυθμίσεις έφεραν σε μεγάλο βαθμό την υπογραφή και την έγκριση του Υπουργού Συντονισμού, Σπυρίδωνα Μαρκεζίνη. Σημαντική τομή στην ανάπτυξη του τουρισμού αλλά και στην ανταγωνιστικότητα των ελληνικών προϊόντων στις αγορές του εξωτερικού, αποτέλεσε η υποτίμηση της δραχμής κατά 50%. Το μέτρο αυτό αν και αρχικά αντιμετωπίσθηκε με σκεπτικισμό και δισταγμό κατάφερε να σταθεροποιήσει τη δραχμή και να προσφέρει μακροπρόθεσμα οφέλη. Επιπλέον, ως απόστρατος, ο πρωθυπουργός πλέον Αλέξανδρος Παπάγος έδωσε μεγάλη σημασία στην αναδιοργάνωση των Ενόπλων Δυνάμεων και των Σωμάτων Ασφαλείας.

Ο Στρατάρχης άφησε την τελευταία του πνοή τον Οκτώβριο του 1955 ενώ ήδη η υγεία του ήταν ταλαιπωρημένη τον τελευταίο χρόνο. Τη θέση του στην πρωθυπουργία ανέλαβε, παρά τη θέληση του Στρατάρχη, ο Κωνσταντίνος Καραμανλής. Αξίζουν θερμά συγχαρητήρια στη συγγραφέα για τη μεθοδολογία της κατά την παρουσίαση της σημαίνουσας αυτής προσωπικότητας, όπως άλλωστε συνηθίζει αν κρίνει κανείς από τα 7 προηγούμενα έργα της.

Κείμενο ἀπό τό ὀπισθόφυλλο τοῦ βιβλίου

Εὐαγγελία Κ. Λάππα,
Φοιτήτρια τοῦ τμήματος Ἱστορίας καί Ἀρχαιολογίας τοῦ Ε.Κ.Π.Α.

Ὁ Ἀλέξανδρος Παπάγος εἶναι ἰδιαιτέρως γνωστὸς γιὰ τὴν Ἀρχιστρατηγία του στὸν Ἑλληνοϊταλικὸ Πόλεμο τοῦ 1940 – 1941, τὸ ἔνδοξο Βορειοηπειρωτικὸ Ἔπος, ποὺ τοῦ προσέδωσε τὸ προσωνύμιο «Στρατάρχης τῆς νίκης», μὲ τὴν χρήση τοῦ ὁμώνυμου στρατιωτικοῦ τίτλου, ποὺ τοῦ ἀποδόθηκε ἀργότερα. Σὲ αὐτὸ τὸ βιβλίο, ἐπιχειρεῖται ἡ καταγραφὴ τοῦ βίου του καὶ τῶν πεπραγμένων του, βάσει πρωτογενῶν πηγῶν, ἀλλὰ καὶ δευτερογενοῦς βιβλιογραφίας.

Ἡ ἐξιστόρηση ἀρχίζει ἀπὸ τὴν γέννηση τοῦ Παπάγου, τὰ παιδικά του χρόνια καὶ τὶς στρατιωτικὲς σπουδές του. Ἔπειτα, γίνεται ἀναφορὰ στὴν συμμετοχή του σχεδὸν σὲ ὅλους τοὺς ἀγῶνες τοῦ Ἔθνους καὶ τὴν συμβολή του στὴν προετομασία τοῦ Ἔπους τοῦ ’40. Στὴν συνέχεια, παρουσιάζεται ὁ ρόλος του στὸν Ἑλληνογερμανικὸ Πόλεμο τοῦ 1941, στὴν Ἀντίσταση ἐπὶ Κατοχῆς (1941 – 1944) καὶ στὸν Ἀντισυμμοριακὸ Ἀγῶνα (1946 – 1949).

Ἐπίσης, ἀναλύονται οἱ συνθῆκες, ὑπὸ τὶς ὁποῖες κατῆλθε στὴν πολιτικὴ καὶ ἀνεδείχθη ὡς Πρωθυπουργὸς τῆς Ἑλλάδος τὸ 1952, ἐνῷ γίνεται ἀναφορὰ στὸ ἔργο τῆς Κυβερνήσεώς του στοὺς περισσότερους κρατικοὺς τομεῖς. Δίνεται ἰδιαίτερη ἔμφαση στὴν ἀνακίνηση τοῦ Κυπριακοῦ Ζητήματος ἀπὸ τὴν Κυβέρνησή του, τὶς συγκρούσεις του μὲ τὶς Ξένες Δυνάμεις, ἀλλὰ καὶ μὲ στενούς του συνεργάτες γι αὐτὸ τὸν λόγο, τὶς διπλωματικὲς μάχες γιὰ τὴν Ἕνωση τῆς Κύπρου μὲ τὴν Ἑλλάδα στὸν Ο.Η.Ε. καὶ τὴν ἔγκρισή του γιὰ τὴν ἔναρξη τοῦ Ἀγῶνα τῆς Ε.Ο.Κ.Α. τὴν 1η Ἀπριλίου 1955.

Τέλος, παρουσιάζονται ἡ ἔσωθεν καὶ ἔξωθεν ὑπονόμευσή του, ἡ μυστηριώδης καὶ ἀνεξιχνίαστη ἀσθένειά του, οἱ συνθῆκες τοῦ θανάτου του καὶ τῆς διαδοχῆς του στὴν Πρωθυπουργία ἀπὸ τὸν μέχρι τότε Ὑπουργὸ Δημοσίων Ἔργων Κωνσταντῖνο Καραμανλῆ.

Τό βιβλίο κυκλοφορεῖ ἀπό τίς Ἐκδόσεις ΠΕΛΑΣΓΟΣ (https:// hellasbooks.gr) Δ/νση Χάρ. Τρικούπη 14 (ἐντός τῆς στοᾶς). Τηλ. παραγγελιῶν 210 6440021 ἤ 210 3628976.

Ἐπίσης μπορεῖτε νά προμηθευτεῖτε τό βιβλίο ἀπό ὅλα τα βιβλιοπωλεῖα πού συνεργάζονται μέ τίς ἐκδόσεις.

https://evaggelialappa.gr/modern-history/alexandros-papagos-book

Πέντε βιβλία Ιστορίας που διαβάσαμε το 2024

 

Μία χρονιά πλέον είναι πίσω μας, και μία νέα μας υποδέχεται. Όσο και εάν οι τελευταίοι χρόνοι (ή δεκαετίες, τώρα που το σκέπτομαι) υπήρξαν καιρός πολλαπλών κρίσεων, οι κρίσεις και οι ανατροπές είναι πάντα συγκυρία που παροξύνει την διάθεση για γνώση, την αναζήτηση για τις ρίζες των πραγμάτων και την περίσκεψη για το μέλλον. Πιστός σύντροφος στην πορεία αυτή, τα βιβλία.

Μάριος Νοβακόπουλος – 01/01/2025 – SLPRESS

Ακολουθώντας μια παλιότερη συνήθεια, ξεχώρισα κάποια από τα βιβλία που διάβασα φέτος. Καθ’ ότι ακόμη προσπαθώ να αναπτύξω την σχέση μου με την πεζογραφία και την ποίηση – σιγά σιγά, με τη βοήθεια ανθολογιών, κριτικών κλπ. – όλα τα βιβλία που ακολουθούν είναι ιστορικού περιεχομένου, σύμφωνα με το αντικείμενο των σπουδών μου και τα ερευνητικά μου ενδιαφέροντα.

Διονύσιος Ζακυθηνός, Βυζαντινή Ιστορία (324-1071).

Το 2024 έπεσαν στα χέρια μου πολλά βιβλία βυζαντινής ιστορίας, κλασσικά αλλά και πρόσφατα (οι παλιές αγάπες, πάνε στον παράδεισο). Και ενώ το πιο σημαντικό, και αυτό που θεωρώ με επηρέασε περισσότερο, ήταν η πολύ διάσημη Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους του Γεωργίου Οστρογκόρσκυ, θα ήθελα να σταθώ στην Βυζαντινή Ιστορία του Διονυσίου Ζακυθηνού. Ο Ζακυθηνός, από τους σημαντικούς Έλληνες βυζαντινολόγους της μεταπολεμικής εποχής, προσφέρει μία πλούσια αφήγηση των πρώτων αιώνων της ανατολικής αυτοκρατορίας, από τον Μέγα Κωνσταντίνο ως τη μάχη του Μαντζικέρτ, σε όμορφη καθαρεύουσα, με πάρα πολλές και χρήσιμες πληροφορίες, αλλά και σπάνια, παλαιότερη βιβλιογραφία.

Η ικανότητα ελκυστικής διήγησης είναι υποτιμημένη στη σύγχρονη επιστημονική συγγραφή, το ίδιο και η δυνατότητα σύνθεσης μεγάλου όγκου δεδομένων σε ένα ενιαίο έργο. Η σύγχρονη τάση, δυστυχώς, τείνει προς μία κρυπτική, τεχνική γλώσσα η οποία απωθεί το ευρύ κοινό και είναι γενικώς δυσάρεστη. Ως προς τη θεματολογία, η υπερεξειδίκευση ναι μεν προσφέρει πολλά στην ακρίβεια, αλλά αφαιρεί από την γενική ερμηνεία και την πρόσληψη νοήματος και της “μεγάλης εικόνας” από τον αναγνώστη. Όσο και να μην το θέλουμε, δεν μπορούμε να κινηθούμε χωρίς γενικευτικά σχήματα ή “μεγάλες αφηγήσεις”.

Επειδή πρόκειται για παλαιότερο βιβλίο (πρώτη έκδοση 1972) θέλω να σταθώ και στην ηλικία του. Η επιστήμη προχωρά, και πολύ σωστά ανανεώνεται, γίνονται διορθώσεις, επανερμηνείες, αξιοποιούνται νεοφανή ή παραμελημένα στοιχεία κλπ. Όμως τα έργα του παρελθόντος πάντα έχουν κάτι να πουν, αν όχι στα γνωστά δεδομένα, τότε στον τρόπο παρουσίασης και ερμηνείας τους. Οι θεωρίες άλλωστε κάνουν κύκλους, ενώ η διαδοχή των έργων και των επιστημονικών στάσεων δεν κινείται μόνο από την εξέλιξη της επιστήμης, αλλά και από την φυσική ανάγκη να συγγράψουν και να αναδειχθούν οι επιστήμονες μίας νέας γενιάς (με τα ενδιαφέροντα, τις προσλήψεις και τις προκαταλήψεις τους), οι οποίοι θα παραμεριστούν από τους επομένους και ούτω καθ’ εξής.

Άλλα αξιόλογα βιβλία σχετικά με το Βυζάντιο που διαβάστηκαν φέτος, ήταν η κλασσική Βυζαντινή Κοινοπολιτεία του Δ. Ομπολένσκυ, Η Χριστιανική Ανατολή και η άνοδος του Παπισμού των Παπαδάκη-Μέγεντορφ, και η πρόσφατη μελέτη της Σ. Μεργιαλή-Σαχά Το Βυζάντιο στο θέατρο της Οικουμένης τον ύστερο Μεσαίωνα, που συνδυάζει την πολιτική της εποχής των Παλαιολόγων με την παγκόσμια ιστορία της περιόδου και τη θεωρία των διεθνών σχέσεων.

Σ. Πλουμίδης, Έδαφος και Μνήμη στα Βαλκάνια: Ο «γεωργικό εθνικισμός» στην Ελλάδα και στη Βουλγαρία (1927-1946).

Η λέξη “γεωπολιτική” μπορεί να έχει γίνει προσφάτως του συρμού, όμως έχει πολύ μακρά ιστορία στην Ελλάδα. Ακολουθώντας τις εξελίξεις της διεθνούς επιστήμης και την γένεση του κλάδου σε Αγγλία και Γερμανία, εγχώριοι πολιτικοί και επιστήμονες απασχολήθηκαν με την εναρμόνιση της πολιτικής πρακτικής με τις γεωγραφικές συνθήκες, ώστε να προάγουν την ασφάλεια και την ευημερία της χώρας. Κατά τον Μεσοπόλεμο, η οικονομική κρίση και οι δύσκολες σχέσεις με τις πέριξ χώρες ώθησε την Ελλάδα σε προστατευτικές πολιτικές ώστε να εξασφαλίσει την επάρκεια σε σιτηρά (κόβοντας τις εισαγωγές από την Βουλγαρία) και να συγκρατηθούν οι αγρότες στην ύπαιθρο για να μην συσσωρευθούν στις πόλεις ως απελπισμένο προλεταριάτο. Δόθηκε έμφαση στην αγροτική πολιτική, την ηθική και ιδεολογική εξύψωση της γεωργικής ζωής, καθώς και στην αξιοποίηση περισσότερων καλλιεργήσιμων εδαφών. Αυτό βέβαια συνδέθηκε και με τη διεκδίκηση γαιών που ανήκαν σε άλλα κράτη, με τη δικαιολογία της επισιτιστικής επάρκειας. Αυτό έθρεψε τον βουλγαρικό αναθεωρητισμό που επιβουλευόταν την Μακεδονία, αλλά και τις ελληνικές διεκδικήσεις προς βορράν μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Το βιβλίο συγκρίνει τις δύο περιπτώσεις Ελλάδας και Βουλγαρίας, υπεισερχόμενο και σε ζητήματα συμβολικά, όπως η σύνδεση του εδάφους με τους νεκρούς που κείτονται σε αυτό, και τον ρόλο των μνημείων πεσόντων μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στο έργο περιλαμβάνονται και τέσσερις πολύ ενδιαφέρουσες σελίδες για την βυζαντινή ιστορία, με την ερμηνεία νεότερων Ελλήνων συγγραφέων σχετικά με το πώς η γεωργική πολιτική επηρέασε την ευδοκίμηση του Βυζαντίου και την εθνολογική διαμόρφωση της υπαίθρου στην χερσόνησο του  Αίμου και τη Μικρά Ασία. Το βιβλίο δρα συμπληρωματικά με την άλλη εργασία του Σ. Πλουμίδη, Τα Μυστήρια της Αιγηίδος, για το μικρασιατικό ζήτημα μέχρι την Καταστροφή – ο ίδιος ο όρος Αιγηίς, προέρχεται από την γερμανική γεωγραφία και γεωπολιτική – και το ογκώδες έργο του Ι. Κωτούλα, Ιστορία της Ελληνικής Γεωπολιτικής.

Μόνη ένσταση αυτού του αναγνώστη, η γενικά απαξιωτική στάση έναντι του “γεωργικού εθνικισμού” ως ανορθολογικού. Η σιτάρκεια μπορεί να μην είναι ορθολογική με αυστηρά οικονομικούς όρους, όμως έχει απόλυτη λογική όταν προετοιμάζεται πόλεμος και πρέπει να διαφυλαχθεί η τροφοδοσία, όταν οι διεθνείς ροές διακοπούν (η σύγχρονη εμπειρία με την διακοπή της παγκόσμιας εφοδιαστικής αλυσίδας επί κορωνοϊού και η προσπάθεια επαναπατρισμού στρατηγικών βιομηχανιών νομίζω επιβεβαιώνει αυτές τις ανησυχίες). Η εδαφική επέκταση μπορεί να μην είναι απαραίτητη για την διατροφική ασφάλεια, λόγω του εμπορίου και της αγροτικής τεχνολογίας που υπερνικά τους μαλθουσιανούς φόβους, όμως η διαπίστωση ότι η λεπτή ραχοκοκκαλιά της βορείου Ελλάδος είναι γεωφυσικά ασύστατη και άρα ευάλωτη έχει ισχύ σιδηρά, κάτι που μαρτυρείται από την γερμανική εισβολή του 1941, αλλά και την εμπειρία των βυζαντινο-βουλγαρικών πολέμων.

Δ. Τσάκωνας, Ιδεαλισμός και Μαρξισμός στην Ελλάδα.

Ποτέ δε με συνάρπαζε η νεότερη και σύγχρονη ιστορία όσο η αρχαία ή η μεσαιωνική. Δεν είναι δυνατή όμως η προσέγγιση του κόσμου που μας περιβάλλει, δίχως ισχυρό πνευματικό εξοπλισμό της πορείας των τελευταίων αιώνων. Η πολιτικοστρατιωτική ιστορία του νεότερου ελληνικού κράτους είναι γενικώς καταγεγραμμένη, και από πολλές πλευρές. Η διανοητική ιστορία όχι και τόσο.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Ίσως να έχει να κάνει με τις δυσκολίες του πνευματικού βίου, όπως το γλωσσικό ζήτημα που τόσο φανατισμό προκάλεσε, οι ιδεολογικές διαμάχες, τα πολιτικά και οικονομικά προβλήματα που εμπόδισαν την ανάπτυξη των επιστημών ή της ελεύθερης σκέψης, και οι τόσες εθνικές περιπέτειες, πόλεμοι, κατοχές και δικτατορίες, που τράβηξαν την προσοχή του λαού και των λογίων στα επείγοντα. Ο νεοελληνικός πολιτισμός έχει πλούσιους καρπούς στην λογοτεχνία, την μουσική και τις εικαστικές τέχνες, αλλά στην φιλοσοφία και τις επιστήμες φαίνεται η δυσκολία να τηρηθεί μία διαχρονική παράδοση, όπου κάθε νέα γενιά κτίζει πάνω στα έργα της προηγούμενης. Συνηθέστερη μοιάζει η τάση να ξεκινούν όλοι από το μηδέν, είτε εισάγοντας τις τελευταίες εξελίξεις από την Ευρώπη και την Αμερική, είτε “βουτώντας” απευθείας και αδιαμεσολάβητα στις αρχαιοελληνικές και βυζαντινές πηγές.

Για τον λόγο αυτό τη χρονιά που μας πέρασε αφιέρωσα τόσον χρόνο στα βιβλία του Δ. Τσάκωνα, καθηγητή κοινωνιολογίας στη Γερμανία, την Αυστρία και την Πάντειο Σχολή, και υπουργού της Χούντας. Προσφέρει μεγάλους καταλόγους λογοτεχνών, φιλοσόφων και επιστημόνων και δίνει το πνεύμα μίας εποχής, από την οποία μπορεί να επιβιώνουν 4-5 μεγάλα ονόματα, και οι άλλοι λησμονιούνται. Κάθε μεγάλη τομή, όπως ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος και η Μεταπολίτευση, φαίνεται σα να σβήνει τον πίνακα, συνειδητά ή μη, και να προσπαθεί να προσφέρει μία καινή/κενή tabula rasa ώστε όλα να ξεκινήσουν από την αρχή.

Ειδικά το ωραίο και πολυσέλιδο βιβλίο Ιδεαλισμός και Μαρξισμός στην Ελλάδα παρουσιάζει μία πλειάδα Ελλήνων στοχαστών, οι οποίοι αγωνίστηκαν να διαγνώσουν τα προβλήματα της ελληνικής κοινωνίας και να προσφέρουν ιδέες και λύσεις για το μέλλον, μέσα στη χαώδη εποχή του ελληνικού Μεσοπολέμου – της Μικρασιατικής καταστροφής, του προσφυγικού, της ισχνής Β’ Δημοκρατίας, των πραξικοπημάτων, δικτατοριών και οικονομικών κρίσεων. Κάποιοι από αυτούς είναι πολύ γνωστοί, όπως ο Κανελλόπουλος, ο Παπανούτσος και ο Γληνός, άλλοι λιγότερο, όπως ο Δανιηλίδης και ο Καραβίδας. Ορισμένοι όμως είναι εντελώς ξεχασμένοι, ίσως να μην έχουν ούτε ένα λήμμα στο διαδίκτυο. Κάθε σελίδα λοιπόν έκρυβε και μία έκπληξη, κάθε κεφάλαιο έναν άνθρωπο πρωτάκουστο μαζί με το έργο του, στην φιλοσοφία, την κοινωνιολογία, την γεωπολιτική, μυθολογία, πολιτειολογία, δημοσιογραφία, λογοτεχνία κλπ.

Αξιοπρόσεκτα και τα έργα του Γενιά του 30 και Ελληνικός Υπερρεαλισμός.

Δ. Κουγιουμτζόγλου, Ο Βυζαντινός Μέγας Αλέξανδρος.

Η στήλη αυτή έχει ήδη αφιερώσει λεπτομερή παρουσίαση στο νέο αυτό βιβλίο. Ο Δ. Κουγιουμτζόγλου έχει αφιερώσει πολύχρονη έρευνα στην αποσιωπημένη μυθολογική και λογοτεχνική εικόνα του Μεγάλου Αλεξάνδρου ανά το σύνολο της ελληνικής ιστορίας. Κέντρο αυτής της αναζήτησης είναι το περίφημο αλεξανδρινό μυθιστόρημα, το οποίο κυριάρχησε στο Βυζάντιο και λατρεύτηκε από τον υπόδουλο στους Τούρκους Ελληνισμό ως η Φυλλάδα του Μεγαλέξανδρου.

Το βιβλίο εξετάζει με εξαντλητική λεπτομέρεια κάθε πτυχή της επίδρασης του Μεγάλου Αλεξάνδρου στον βυζαντινό κόσμο. Ο Μακεδόνας στρατηλάτης ήταν κορυφαίο πολιτικό και ιδεολογικό πρότυπο των αυτοκρατόρων, ως ιδανικός βασιλεύς. Διατηρεί εξέχουσα θέση στην ρητορική, την χρονογραφία και την ποίηση, λόγια και λαϊκή. Ακόμη και στον θρησκευτικό τομέα, ο Αλέξανδρος θεωρείται ένα είδος “χριστιανού πριν τον Χριστό”, ο οποίος εκτέλεσε το κατακτητικό του έργο με την βοήθεια της θείας Πρόνοιας, ενώ παίζει σημαντικό ρόλο στις προφητείες για το τέλος του κόσμου. Η εικόνα του εκδικητή και αναστηλωτή Τελευταίου Αυτοκράτορα, ο οποίος μετά το 1453 μετατράπηκε σε Μαρμαρωμένο βασιλιά, έχει την ρίζα της στον Αλέξανδρο. Ένας Αλέξανδρος πέρα ως πέρα ελληνικός, ο οποίος στην φαντασία του βυζαντινού λαού κατακτά την Ρώμη, αντί να κατακτήσει η Ρώμη την Μακεδονία!

Σε αφηγηματικό αλλά και καλλιτεχνικό επίπεδο, ο αλεξανδρινός μύθος του Βυζαντίου έρχεται σε κορύφωση με την ιστορία της πτήσης του Μακεδόνα βασιλιά στον ουρανό, καβάλα σε ένα άρμα που το σέρνουν πτερωτοί γρύπες. Η εικόνα αυτή, δείγμα θεϊκής δύναμης και εγκόσμιας εξουσίας, όσο και τελικής ταπείνωσης και υποχώρησης μπροστά στο ουράνιο και το απόλυτο, κοσμεί απειράριθμα δημιουργήματα της βυζαντινής τέχνης.

Έλλην, Ρωμηός, Γραικός: Συλλογικοί προσδιορισμοί και ταυτότητες.

Η πολυωνυμία του ελληνικού λαού, από τους Αχαιούς και τους Δαναούς μέχρι τους Γραικούς και τους Ρωμιούς, αποτελεί κόσμημα της μεγάλης και ποικίλης πορείας του μέσα στους αιώνες, μέσα από τόσους και τόσους μετασχηματισμούς, γεωγραφικές επεκτάσεις και συρρικνώσεις, κατακτήσεις, θρησκευτικές αλλαγές κλπ. Παράλληλα όμως, ειδικά στη σημερινή εποχή όπου οι κατηγορίες αναγνωρίζονται μόνο μέσα από το όνομά τους και εξαρτώνται από έναν ρηχό, όσο και απολυταρχικό νομιναλισμό, μπορούν να γίνουν παράγων σύγχυσης.

Ο συλλογικός αυτός τόμος έρχεται να δώσει αρκετή διαύγεια στο πολωμένο πεδίο της ελληνικής ταυτότητας. Συμμετέχουν δεκάδες καθηγητές και επιστήμονες, Έλληνες και ξένοι, οι οποίοι ερευνούν κάθε πλευρά του ζητήματος, από την απώτερη αρχαιότητα μέχρι τον 20ο αιώνα. Προφανώς, εκτίθενται διαφορετικές απόψεις, και δεν πρέπει να αναμένει κανείς κάποια καθησυχαστική ομοφωνία από τους συγγραφείς. Πάντως, φαίνεται πως κάποιες διαδεδομένες παρανοήσεις τουλάχιστον σχετικοποιούνται, αν όχι καταρρίπτονται. Μέσα από τις (πολλές) σελίδες του τόμου, βλέπουμε ότι δεν είναι αληθές πως επί Τουρκοκρατίας η Εκκλησία εχθρευόταν και απέρριπτε το όνομα Έλληνας, ούτε ότι οι όροι Ρωμιοί και Γραικοί είχαν αποκλειστικά θρησκευτική σημασία (όλοι οι ορθόδοξοι ανεξαρτήτως καταγωγής). Η εικόνα των αρχαίων Ελλήνων προγόνων είναι πολύ έντονη στους συγγραφείς της Τουρκοκρατίας, και φυσικά την “ελληνικά συνέχεια” δεν την εφηύρε, ως τρελός επιστήμων στο ανήλιαγο εργαστήριό του, ούτε ο Παπαρρηγόπουλος, ούτε ο Κοραής, ούτε οι Βαυαροί. Ούτε η ελληνική ταυτότητα στο ύστερο Βυζάντιο ήταν ίδιον μόνον του Πλήθωνος, ούτε η λέξη Γραικός ήταν προσβλητική και υποτιμητική κλπ.

Τούτο δεν σημαίνει ότι το ταυτοτικό θέμα έκλεισε. Κανένα θέμα δεν κλείνει ποτέ από πλευράς επιστήμης, πολλώ δε από πλευράς κοινωνικής και ιδεολογικής ζωής ενός έθνους. Όμως έχει ενδιαφέρον, πως ένα βιβλίο με θέμα τα ονόματα, μπορεί να βοηθήσει στην υπερκέραση της άγονης, αγονότατης διαμάχης γύρω από τους όρους, τις ταμπέλες και τις ασπρόμαυρες διχοτομίες, που τροφοδοτεί η σημερινή μονομερή αποθέωση του αυτοπροσδιορισμού, του “είσαι ό,τι δηλώσεις” που δυναστεύει τις κοινωνικές επιστήμες.

Καλή χρονιά, λοιπόν, να ευχηθούμε, με υγεία, γαλήνη, πολλά και καλά όνειρα. Και βεβαιως, πολλά και καλά βιβλία!Facebook

https://www.antibaro.gr/article/37582

Ο Βυζαντινός Μέγας Αλέξανδρος επιστρέφει στους ουρανούς

Ο Αλέξανδρος ο Μακεδών, υιός του Φιλίππου και της Ολυμπιάδος, υπήρξε ένα από τα μεγαλύτερα φαινόμενα της παγκόσμιας ιστορίας. Η αυτοκρατορία του σηματοδότησε το πέρασμα στον μεγάλο ελληνιστικό κόσμο, ο οποίος συντήρησε την ελληνική κυριαρχία και διέδωσε τον ελληνικό πολιτισμό μέχρι τα βάθη της Ινδίας. Οι δομές αυτού του κόσμου έμειναν κληρονομιά στην αρχαία Ρώμη, το Βυζάντιο, την ανακάμπτουσα Περσία, το Ισλάμ, τους λαούς της κεντρικής Ασίας.

Μάριος Νοβακόπουλος – 29/11/2024 – SLPRESS

Πάνω από όλα η φωτεινή και ευγενής φυσιογνωμία του ίδιου του Αλεξάνδρου συγκίνησε τους λαούς που τον συνάντησαν. Η πρωτοφανής αυτή εκτίμηση και θαυμασμός για τον κατακτητή έγινε διάθεση οικειοποίησης αλλά και μυθοποίησης. Δίπλα από τον ιστορικό Μέγα Αλέξανδρο δημιουργήθηκε ένας μυθολογικός, ένα ον θείο, ένας ήρωας θαυμαστών, ευτράπελων και υπερφυσικών περιπετειών.

Όσο οι σοφοί και πεπαιδευμένοι μελετούσαν τις ιστορικές μαρτυρίες του Αρριανού και του Πλουτάρχου, οι απλοί άνθρωποι της Ελλάδος, της Αιγύπτου και της Περσίας έπλαθαν κάθε λογής ιστορίες, οι οποίες, με διάφορους τρόπους και στο πέρασμα του χρόνου, έφθασαν από την βόρεια Ευρώπη μέχρι τη νοτιοανατολική Ασία. Πιο διάσημη από αυτές ήταν “ο Βίος Αλεξάνδρου του Μακεδόνος”, ο οποίος κυκλοφόρησε για αιώνες σε δεκάδες γλώσσες και παραλλαγές.

Ο Αλέξανδρος ήταν φυσικά το πρότυπο των ελληνιστικών βασιλέων (Πτολεμαίων, Σελευκιδών κλπ), και έπειτα των Ρωμαίων. Η σύγκλιση των πολιτισμών και των πολιτικών ιδεολογιών (θείος ηγεμόνας, κοσμοκρατορική βασιλεία, ελληνική γλώσσα, ρωμαϊκό δομή) στο πρόσωπο του Βυζαντίου υπήρξε απόλυτη και θεαματική. Τη συναρπαστική αυτή συνάντηση ιστορεί, με μεγάλη λεπτομέρεια και επιστημονική τεκμηρίωση, το πρόσφατο έργο του Δημήτρη Κουγιουμτζόγλου, “Ο Βυζαντινός Μέγας Αλέξανδρος”, το οποίο κυκλοφορεί από τις Εναλλακτικές Εκδόσεις.

Πρόγονος των Βυζαντινών αυτοκρατόρων

Ως το επιζήσαν ανατολικό τμήμα της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, το Βυζάντιο έφερε τα διάσημα της οικουμενικής μοναρχίας και συνέχιζε τον πανάρχαιο αγώνα κατά των Περσών. Η πλήρης επικράτηση της ελληνικής γλώσσας και η αδιάκοπη συνέχιση των κλασσικών σπουδών εμπέδωσε το πρότυπο του Αλεξάνδρου ως ιδανικού βασιλέα, άξιου προς μίμηση.

Η ανακτορική ρητορική, η χρονογραφία και η ιστοριογραφία, είναι γεμάτες από πολυάριθμα έργα που επικαλούνται τον Μέγα Αλέξανδρο και καλούν τον εκάστοτε αυτοκράτορα της Κωνσταντινούπολης να τον ακολουθήσει στην ανδρεία, την γενναιοδωρία, την εγκράτεια και την φιλανθρωπία. Συγκεκριμένοι αυτοκράτορες, όπως ο Ηράκλειος και οι τρεις μείζονες Κομνηνοί (Αλέξιος, Ιωάννης, Μανουήλ) υμνήθηκαν ιδιαίτερα ως συνεχιστές του Αλεξάνδρου.

Η θέση της αυτοκρατορίας του Αλεξάνδρου ως προδρόμου της Ρωμαϊκής και Βυζαντινής, διευκόλυνε πολύ την ιδεολογική συσχέτιση του θρόνου του Βυζαντίου με εκείνου της Πέλλας. Σε απόκρυφα κείμενα μάλιστα, ο οικιστής του αρχαίου Βυζαντίου, ο Βύζας από τα Μέγαρα, παρουσιάζεται ως στρατηγός του Αλεξάνδρου. Οι Βυζαντινοί τροποποίησαν ακόμη το αλεξανδρινό μυθιστόρημα ώστε ο Αλέξανδρος να κατακτά την Ρώμη, και όχι η Ρώμη την Ελλάδα!

Η χριστιανική Εκκλησία τήρησε επαμφοτερίζουσα στάση προς τον Μακεδόνα κοσμοκράτορα. Την εποχή εξάπλωσης του Χριστιανισμού, από πολλούς εθνικούς ο Αλέξανδρος τιμάτο ως θεός, και οι ιεράρχες έπρεπε να πείσουν το ποίμνιο για την ανθρώπινη και φθαρτή φύση του. Από την άλλη όμως, οι μεγάλες του αρετές και η ιστορική του σημασία επέτρεψαν μία παράδοξη, αλλά πολύ γόνιμη “βάπτισή” του.

Με πρώτο βήμα την αρχαία ιουδαϊκή παράδοση, πως διερχόμενος από την ανατολή προσκύνησε στον ναό των Ιεροσολύμων, η βυζαντινή λογοτεχνία παρουσίασε έναν Αλέξανδρο “χριστιανό πριν τον Χριστό”, μονοθεϊστή, ο οποίος προχωρά στις κατακτήσεις του με την ευλογία και τη συνδρομή της θείας πρόνοιας. Τούτον τον “εκχριστιανισμένο” Αλέξανδρο οικειοποιήθηκε αργότερα και το Ισλάμ, και τον ονόμασε προφήτη.

Στο δημώδες μυθιστόρημα με τις φανταστικές περιπέτειες του Αλεξάνδρου, προστέθηκαν οι αποκαλυπτικές προφητείες της εποχής. Στα όρια του κόσμου των ανθρώπων, πέρα στα βάθη της Ασίας, ο Μέγας Αλέξανδρος αντιμετώπισε τερατώδεις φυλές θηρίων και ανθρωποφάγων βαρβάρων, τα οποία απέκλεισε πίσω από μαγικές πύλες. Αυτοί οι λαοί, ταυτισμένοι με τα βιβλικά σατανικά γένη Γωγ και Μαγώγ, θα ελευθερωθούν από την φυλακή τους στις έσχατες ημέρες, ως ο στρατός του Αντιχρίστου, και θα καταστρέψουν την οικουμένη.

Εδώ ο Αλέξανδρος ταυτίζεται έμμεσα με το “Κατέχον”, την δύναμη η οποία σύμφωνα με τον Απόστολο Παύλο εμποδίζει και καθυστερεί την κυριαρχία των δυνάμεων της ανομίας πάνω στον κόσμο, μέχρι να έλθει το πλήρωμα του χρόνου. Ο Ιωάννης ο Χρυσόστομος και άλλοι θεολόγοι των μέσων χρόνων απέδιδαν αυτήν την εσχατολογική αποστολή στην Ρωμαϊκή αυτοκρατορία – για αυτό όταν έπεσε η Πόλη το 1453, ή όταν καταλύθηκε η Αγία Ρωμαϊκή αυτοκρατορία του Γερμανικού έθνους το 1806, πολλοί άνθρωποι φοβήθηκαν πως ήλθε το τέλος του κόσμου. Στον εσχατολογικό του ρόλο ο Αλέξανδρος γίνεται η προτύπωση του προφητευόμενου “Τελευταίου Αυτοκράτορα” του Βυζαντίου, τον οποίο μετά την άλωση διαδέχθηκε ο “Μαρμαρωμένος Βασιλιάς”.

Ο Αλέξανδρος και το ιπτάμενο άρμα

Ένα μεγάλο μέρος του έργου του Δ. Κουγιουμτζόγλου αφιερώνεται στην επίδραση του Αλεξάνδρου στην βυζαντινή τέχνη. Το βιβλίο συνοδεύεται από πλούσια εικονογράφηση και πολυάριθμα σχέδια του ίδιου του συγγραφέα, που αποδίδουν κοσμήματα, στέμματα, σφραγίδες και άλλα αντικείμενα με παραστάσεις του Μακεδόνα βασιλιά. Η πιο αγαπητή απεικόνιση ήταν το αποκορύφωμα του φανταστικού μυθιστορήματος, η ανάληψη του Αλεξάνδρου στον ουρανό, σε ένα άρμα το οποίο έσυραν γρύπες, αρχαία μυθικά πλάσματα με σώμα λιονταριού και φτερά και κεφάλι αετού.

Η πτήση του Αλεξάνδρου, από την μία πλευρά τον κηρύσσει κυρίαρχο των αιθέρων, του πνευματικού κόσμου, και συμβολίζει την ηθική του άνοδο προς την αρετή και τον παράδεισο. Από την άλλη όμως, αποτελεί υπενθύμιση μέτρου και ταπεινότητας, καθώς ο στρατηλάτης εγκαταλείπει την πτήση του, ύστερα από ουράνια προειδοποίηση να μην υπερβεί τα όρια της ύβρεως.

Ο μυθικός, βυζαντινός Μέγας Αλέξανδρος, πέρασε στην συνείδηση του ελληνικού λαού τα δύσκολα χρόνια της Τουρκοκρατίας, ως υπενθύμιση ενός παρελθόντος δόξας και ισχύος, όταν οι “Ρωμαίοι” (οι Έλληνες αρχαίοι και νέοι) νίκησαν και τους “Ρωμάνους” (αρχαίοι Ρωμαίοι και μεσαιωνικοί Λατίνοι) και τους “Πέρσες” (Τούρκους). Το μυθιστόρημα, γνωστό ως “Φυλλάδα του Μεγαλέξανδρου”, έμεινε αγαπημένο λαϊκό ανάγνωσμα μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, ενώ προφητείες στο όνομα του Αλεξάνδρου κυκλοφορούσαν τον καιρό του Μακεδονικού αγώνα, υποσχόμενες την προσεχή απελευθέρωση της πατρίδας του Έλληνα κατακτητή.

Σαν νεαρός ναύτης, ο Κανάρης έκλαιγε διαβάζοντας την Φυλλάδα, ενώ ο Ιωάννης Πρίγκος (1725-1789), έμπορος και συλλέκτης βιβλίων στο Άμστερνταμ, έκανε τα “παράπονά” του στον Θεό: «Διότι ούλοι να έχουν τα βασίλειά τους και οι Ρωμαίοι να είναι σκλάβοι του Τούρκου;… Μεγάλο κακό έπαθαν οι Ρωμαίοι ορθόδοξοι χριστιανοί!… Ασήκωσε, Θεέ μου, έναν άλλον Αλέξανδρον, ως πότε εκείνος τους Πέρσας έδιωξε από την Ελλάδα, έτζι και αυτόν τον τύραννο να τον διώξει, να λάμψει πάλε η χριστιανοσύνη στους τόπους της Ελλάδος καθώς και πρώτα».

Από αυτήν την μακραίωνη λαϊκή παράδοση δεν έχει απομείνει σχεδόν τίποτα. Μόνο η αδελφή του Αλεξάνδρου, η γοργόνα Θεσσαλονίκη, να ρωτά τα καράβια: «Ζει ο βασιλιάς Αλέξανδρος;», και η πάλη με το καταραμένο φίδι στην γνωστή παράσταση του Καραγκιόζη, όπου ο ήρωάς μας κράζει μέσα στην μάχη: «Βόηθα Χριστέ και Παναγιά, κι εσύ Αγία Ειρήνη, για να σκοτώσω το θεριό, να φέρω την ειρήνη» – προς μεγάλη έκπληξη του σύγχρονου κοινού.

Το βιβλίο του Δημήτρη Κουγιουμτζόγλου, πέρα από την επιστημονική γνώση για μία σημαντική πτυχή της βυζαντινής τέχνης και ιδεολογίας, ανοίγει ένα παράθυρο σε ένα μισοσβησμένο, μα πολύτιμο μονοπάτι της λαϊκής μας παράδοσης και της διαχρονικής εθνικής αυτογνωσίας.

Όσο και εάν δεν ήξεραν την ακριβή ιστορία του πραγματικού Αλεξάνδρου, οι Έλληνες ζούσαν και αγωνίζονταν κάτω από την βαριά, προστατευτική του σκιά. Στις αρχές του 17ου αιώνα, ο Βεστιάρης Σταυρινός, ακόλουθος στην αυλή του ηγεμόνα της Βλαχίας Μιχαήλ του Γενναίου, περιγράφει μία (μυθοποιημένη) μάχη μεταξύ 300 Ελλήνων πολεμιστών (προσοχή στον αριθμό!) και μίας αναρίθμητης στρατιάς Τατάρων. Μπροστά στον εχθρό, οι μαχητές θυμούνται από ποια γενιά κρατάνε:

«Αλέξανδρος ο βασιλεύς, όλη την οικουμένη,
με τους Ρωμαίους ώρισεν, διατ’ ήσαν ανδρειωμένοι
κι ημείς να γένωμεν δειλοί οπίσω να στραφούμεν;
Αν Μακεδόνες ήμεσθεν σήμερον ας φανούμεν
σήμερον ας τιμήσωμεν και γένος και πατρίδα
ή σήμερ’ ας παιθάνομεν χωρίς άλλην ελπίδα» [1]

Δημήτρης Κ. Κουγιουμτζόγλου, Ο Βυζαντινός Μέγας Αλέξανδρος
Εναλλακτικές Εκδόσεις, Αθήνα 2024. Σελίδες 584.

 

[1] Νικόλαος Δημητριάδης, “Ιστορικές αφηγήσεις για τον ηγεμόνα Μιχαήλ τον Γενναίο”, Νέος Ερμής ο Λόγιος, τ. 22, Άνοιξη 2021, σελ. 166-179.

https://www.antibaro.gr/article/37408

Ἀλέξιος Ε΄ Δούκας (Βιβλιοπαρουσίαση)

 

Facebook

Πρόλογος

Φώτιος Χρ. Σταυρίδης,
Ἠλεκτρολόγος Μηχανικός, Συγγραφέας Ἱστορικῶν Βιβλίων

Tό ἔτος 1202 ὁ πάπας Ἰννοκέντιος Γ’ θά δήλωνε μέ στόμφο ὅτι “οἱ Ἕλληνες ἔγιναν ἔνοχοι βαρυτάτων κατά τοῦ Θεοῦ καί τῆς Ἐκκλησίας ἐγ­κλημάτων καί ἀπεποιοῦντο πεισματωδῶς νά ἀναγνωρίσωσι τήν κυριαρχίαν τῆς Ρώμης”. Τό ἑπόμενο ἔτος, ὁ δόγης τῆς Βενετίας Ἑρρῖκος Δάνδολος θά ἔλεγε μέ τήν σειρά του στούς Φράγκους ἄρχοντες: “Κύριοι, στήν Ἑλλάδα ὑπάρχει μεγάλος πλοῦτος καί ἀφθονία σέ ὅλα τά ἀγαθά. Μέ μία καλή δικαιολογία θά μπορούσαμε νά πᾶμε ἐκεῖ καί νά ἀποκτήσουμε αὐτά τά ἀγαθά.” Αὐτοί ἦταν οἱ δύο κύριοι λόγοι γιά τούς ὁποίους οἱ βάρβαροι τῆς Δύσης ὀργάνωσαν τήν μοιραία Δ’ Σταυροφορία, ἡ ὁποία οὐσιαστικά διέλυσε τήν χιλιόχρονη Ἑλληνική Αὐτοκρα­τορία καί ἔθεσε τίς βάσεις γιά τήν ὁριστική της κατάλυση ἀπό τούς βαρβάρους τῆς Ἀνατολῆς. Ὁ πρῶτος λόγος ἦταν ἡ ἀνεξάρτητη πολιτική τοῦ Βυζαντίου καί ἡ ἀνυπακοή στίς ἐντολές τῆς Δύσης καί ὁ δεύτερος καί σημαντικότερος λόγος ἦταν ὁ πλοῦτος πού εἶχαν συγκεντρώσει οἱ Ἕλληνες ἐκείνη τήν ἐποχή, οἱ ὁποῖοι σύμφωνα μέ τόν Robert de Clari, “εἶχαν συγκεντρώσει στήν Κωνσταντινού­πολη τά δύο τρίτα τοῦ παγκόσμιου πλούτου.”

Τό παρόν βιβλίο φωτίζει μία ἀπό τίς πιό καταστροφικές περιόδους τοῦ Ἑλληνισμοῦ πού ἦταν ἡ πρώτη Ἅλωση τῆς Πόλης. Σύμφωνα μέ τόν ἱ­στορικό τῆς ἐποχῆς Νικήτα Χωνιάτη, οἱ ἡγεμόνες τῆς Αὐτοκρατορίας ἦταν μαλθακοί, τρυφηλοί καί ἐνδιαφέρονταν μόνο γιά τήν προσωπική τους ἀ­πόλαυση καί τόν πλουτισμό τους. Πράγματι ἐκείνη ἡ περίοδος χαρακτηρίστηκε ἀπό τήν ἀνικανότητα τῶν αὐτοκρατόρων, τήν ἀνηθικότητα, τήν διαφθο­ρά καί τήν κάκιστη δημόσια διαχείριση, ἡ ὁποία ἄ­δειασε τό κρατικό θησαυροφυλάκιο καί ὁδήγησε τό κράτος σέ χρεοκοπία. Τό πάλαι ποτέ πανίσχυρο Βυζαντινό κράτος δέν διέθετε οὔτε ἕνα πολεμικό πλοῖο καί ἡ στρατιωτική του ἰσχύς εἶχε μειωθεῖ στό ἐλάχιστο. Οἱ πολίτες μέ τήν σειρά τους δέν δι­έθεταν ἐθνικό φρόνημα καί εἶχαν ἐναποθέσει τίς ἐλπίδες γιά τήν ἄμυνα τῆς Βασιλεύουσας σέ ξένους μισθοφόρους! Ἐπικρατοῦσε ἀναρχία καί ἠθική παραλυσία μέ χαρακτηριστικό παράδειγμα τήν ἄτακτη φυγή τοῦ βυζαντινοῦ στρατοῦ μπροστά ἀ­πό τά τείχη (Ἰούλιος 1203), ὅταν αὐτός βρέθηκε ἀν­τιμέτωπος μέ τόν στρατό τῶν σταυροφόρων.

Ἡ σημερινή ἐποχή ἔχει δυστυχῶς πολλές ὁ­μοιότητες μέ ἐκείνη τήν μακρινή περίοδο, ἀλλά δέν πρέπει νά ξεχνοῦμε ὅτι ἡ ἱστορία ὅσο παλαιά καί ἄν εἶναι, συνεχίζει καί ἐπαναλαβάνεται. Ἄς ἐλπίσουμε ἡ γενιά τῆς νεότατης συγγραφέως αὐτοῦ τοῦ πονήματος νά ἀνατρέψει τήν σήψη τῆς σύγχρονης πολιτικῆς σκηνῆς καί τήν κατάπτωση τῶν ἀξιῶν τῆς ἑλληνικῆς κοινωνίας, ὥστε νά μήν ὁδηγηθεῖ ἡ πατρίδα μας σέ νέα ἅλωση.

Ὁ Ἀλέξιος Ε΄ Δούκας Μούρτζουφλος διαπραγματεύεται μέ τόν Δόγη Ἑνρῖκο Δάνδολο – ἔργο τοῦ Γκυστάβ Ντορέ. (Πηγή: wikipedia.org).

Κείμενο ἀπό τό ὀπισθόφυλλο τοῦ βιβλίου

Εὐαγγελία Κ. Λάππα,
Φοιτήτρια τοῦ τμήματος Ἱστορίας καί Ἀρχαιολογίας τοῦ Ε.Κ.Π.Α.

Μετά τόν θάνατο τοῦ Βασιλείου Β΄ τοῦ Βουλ­γαροκτόνου τό 1056, λόγω τῶν σφαλμάτων τῶν διαδόχων του, ἄρχισε ἡ σταδιακή παρακμή τῆς Ρωμανίας.

Τό 1071, ἡ μάχη τοῦ Μάντζικερτ, ἀλλά καί ἡ ἀνατροπή τοῦ Αὐτοκράτορος Ρωμανοῦ Δ΄ Διογένη, πού εἶχε προσπαθήσει νά σώσει τήν Ρωμανία, ὑ­πῆρξε ἡ ἀρχή τοῦ τέλους γιά τήν Αὐτοκρατορία.

Σέ αὐτές τίς ἐξαιρετικά δυσχερεῖς συνθῆκες καί ὑπό τόν φόβο τῆς ἅλωσης τῆς Κωνσταντινούπολης, ὁ Ἀλέξιος Ε΄ Δούκας κατέλαβε τόν θρόνο καί ἐπιχείρησε νά σώσει τήν Βασιλεύουσα. Παρ’ ὅλη τήν ἀπέλπιδα προσπάθειά του, ἔμελλε νά εἶναι ὁ τελευταῖος πού βασίλευσε τήν Ρωμανία, ὑπό τήν μορφή τῆς πάλαι ποτέ κραταιᾶς Αὐτοκρατορίας.

Σέ αὐτό τό βιβλίο, ἐπιχειρεῖται ἡ καταγραφή τοῦ βίου τοῦ Ἀλεξίου Ε΄ Δούκα, τοῦ ἐπονομαζό­μενου Μούρτζουφλου, βάσει πρωτογενῶν ἀλλά καί δευτερογενῶν πηγῶν. Παράλληλα, ἐπιχειρεῖται ἡ ἐξιστόρηση τῶν ἐξελίξεων, ὑπό τῶν ὁποίων ἔδρασε καί βασίλευσε, καί οἱ ὁποῖες κατέστησαν ἀναπόφευκτη τήν Ἅλωση τῆς Κωνσταντινουπόλεως ἀπό τούς Σταυροφόρους στίς 13 Ἀπριλίου 1204.

Πορτρέτο τοῦ Ἀλεξίου Ε’ ἀπό ἕναν κώδικα τοῦ 15ου αἰώνα πού περιέχει ἕνα ἀντίγραφο τῶν Ἀποσπασμάτων τῆς Ἱστορίας τοῦ Ἰωάννη Ζωναρᾶ, (Πηγή: wikipedia.org).

Τό βιβλίο κυκλοφορεῖ ἀπό τίς Ἐκδόσεις ΠΕΛΑΣΓΟΣ (https:// hellasbooks.gr) Δ/νσή Χάρ. Τρικούπη 14 (ἐντός τῆς στοᾶς). Τήλ. παραγγελιῶν 210 6440021 ἤ 210 3628976.

Ἐπίσης μπορεῖτε νά προμηθευτεῖτε τό βιβλίο, ἀπό ὅλα τα βιβλιοπωλεῖα πού συνεργάζονται μέ τίς ἐκδόσεις.

https://evaggelialappa.gr/romania/alexios-e-doukas-book