HALLOWEEN ΚΑΙ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΗ

 

Με ποια εικόνα του θανάτου μεγαλώνουμε τα παιδιά μας;

Κάθε χρόνο, όταν πλησιάζει το Halloween, η συζήτηση συνήθως περιορίζεται στο αν πρόκειται για μια αθώα γιορτή μεταμφίεσης ή αν πίσω της υπάρχουν σκοτεινές θρησκευτικές καταβολές. Θα ήθελα όμως αυτή τη φορά να αφήσω για λίγο αυτή τη συζήτηση στην άκρη και να προσεγγίσω το θέμα από μια διαφορετική πλευρά: από την πλευρά της ψυχολογίας του παιδιού.

Το ερώτημα που με απασχολεί δεν είναι αν ένα παιδί που θα φορέσει μία στολή μάγισσας ή σκελετού θα πάθει κάποιο ψυχολογικό τραύμα. Μια τέτοια θέση θα ήταν υπερβολική και επιστημονικά αδικαιολόγητη. Ούτε κάθε παιδί που παίζει με κάτι τρομακτικό επηρεάζεται αρνητικά. Τα παιδιά χρησιμοποιούν συχνά το παιχνίδι και τη φαντασία ακόμη και για να επεξεργαστούν πράγματα που τα φοβίζουν.

Το βαθύτερο ερώτημα είναι άλλο:
Με ποιες εικόνες επιλέγουμε να γεμίζουμε τον εσωτερικό κόσμο των παιδιών μας;

Η παιδική ηλικία είναι η περίοδος κατά την οποία σχηματίζονται παραστάσεις, συναισθηματικοί συσχετισμοί και τρόποι με τους οποίους το παιδί αρχίζει να αντιλαμβάνεται τον κόσμο. Το παιδί δεν μαθαίνει μόνο από αυτά που του λέμε. Μαθαίνει από αυτά που βλέπει, από αυτά που μιμείται, από τα παιχνίδια του, από τις ιστορίες που ακούει και από τα σύμβολα που το περιβάλλουν.

Και εδώ αρχίζει ο προβληματισμός μου.
Γιατί θεωρούμε απαραίτητο να παρουσιάζουμε στα παιδιά ως διασκέδαση εικόνες πτωμάτων, σκελετών, αίματος, ακρωτηριασμένων σωμάτων, φαντασμάτων, δαιμονικών μορφών, τάφων και τρόμου;

Δεν ισχυρίζομαι ότι ένα πλαστικό κρανίο θα καταστρέψει την ψυχή ενός παιδιού. Ρωτώ κάτι πολύ απλούστερο:
Γιατί να είναι αυτό το πρότυπο που επιλέγουμε;
Γιατί να κάνουμε τον θάνατο θέαμα;
Γιατί να μετατρέπουμε τον τρόμο σε παιχνίδι, όταν μπορούμε να προσφέρουμε στα παιδιά εικόνες ζωής, ομορφιάς, δημιουργίας, αγάπης, αγιότητας και ελπίδας;

Κάποιος μπορεί να απαντήσει: «Μα τα παιδιά ξέρουν ότι είναι ψεύτικα».
Βεβαίως.

Όμως το γεγονός ότι κάτι αποτελεί παιχνίδι δεν σημαίνει ότι στερείται συμβολικού περιεχομένου. Ολόκληρος ο κόσμος του παιδιού είναι γεμάτος σύμβολα. Το παιδί παίζει τον γιατρό, τη μητέρα, τον πατέρα, τον αστυνομικό, τον ήρωα. Μέσα από το παιχνίδι δοκιμάζει ρόλους, γνωρίζει συναισθήματα και οικοδομεί παραστάσεις για τον κόσμο.
Γι' αυτό δεν χρειάζεται πανικός. Χρειάζεται διάκριση.

Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη βαθύτερο.
Ως Χριστιανοί δεν διδάσκουμε στα παιδιά μας να αρνούνται τον θάνατο. Η Εκκλησία δεν κρύβει τον θάνατο. Μιλά γι' αυτόν. Προσεύχεται για τους κεκοιμημένους. Τα παιδιά βλέπουν τον Σταυρό. Ακούν για τον Γολγοθά. Τη Μεγάλη Παρασκευή βλέπουν τον Επιτάφιο.

Υπάρχει όμως μία τεράστια διαφορά:
Η Εκκλησία δεν σταματά ποτέ στον τάφο.
Μετά τη Μεγάλη Παρασκευή έρχεται η Κυριακή της Αναστάσεως.
Μετά το «Τετέλεσται» έρχεται το «Χριστός Ανέστη».
Μετά το σκοτάδι έρχεται το φως.
Και ο τάφος, που φαίνεται να είναι το τέλος της ανθρώπινης ιστορίας, γίνεται μέσα στον Χριστό η αρχή της αιωνιότητας.

Αυτή είναι η εικόνα του θανάτου που θα ήθελα να δώσουμε στα παιδιά μας.

Όχι να τους πούμε ότι ο θάνατος δεν υπάρχει.
Να τους πούμε ότι δεν νικά.
Όχι να τα κάνουμε να φοβούνται τους νεκρούς.
Να τους μάθουμε να προσεύχονται για τους κεκοιμημένους.
Όχι να γεμίσουμε τη φαντασία τους με τρόμο.
Να γεμίσουμε την καρδιά τους με ελπίδα.

Το παιδί χρειάζεται να ακούσει ότι η ανθρώπινη ύπαρξη έχει αξία. Ότι το σώμα του ανθρώπου δεν είναι αντικείμενο χλευασμού και φρίκης. Ότι ο άνθρωπος δεν δημιουργήθηκε για τον τάφο. Ότι ο τελευταίος προορισμός του δεν είναι η αποσύνθεση, αλλά η ζωή κοντά στον Θεό.

Αυτή είναι μια τελείως διαφορετική παιδαγωγική του θανάτου.

Ο σύγχρονος πολιτισμός συχνά κινείται ανάμεσα σε δύο άκρα: είτε κρύβει εντελώς τον θάνατο είτε τον μετατρέπει σε θέαμα. Η Εκκλησία προτείνει έναν τρίτο δρόμο. Τον αντιμετωπίζει με σοβαρότητα, αλλά μέσα στην προοπτική της Αναστάσεως.

Γι' αυτό, όταν ένας γονιός με ρωτά: «Τι πειράζει να πάει το παιδί μου στο Halloween; Όλα τα παιδιά πηγαίνουν», δεν θα του απαντήσω ότι το παιδί του θα πάθει κάτι επειδή φόρεσε μια στολή.
Θα τον ρωτήσω όμως:
Τι θέλεις να καλλιεργήσεις μέσα του;
Ποιες εικόνες θέλεις να συνοδεύσουν τα παιδικά του χρόνια;
Τι θέλεις να μάθει για τον άνθρωπο, τη ζωή και τον θάνατο;
Και κυρίως:
Γιατί πρέπει ένα παιδί να αισθανθεί ότι στερείται κάτι, επειδή δεν συμμετέχει σε μια γιορτή που εξιδανικεύει αισθητικά τον τρόμο και τον θάνατο;

Δώστε του κάτι ομορφότερο.
Μην αρκεστείτε στο «όχι».Δημιουργήστε χαρά.
Παίξτε μαζί του.Μιλήστε του για τους Αγίους.
Διηγηθείτε του ιστορίες ανθρώπων που αγάπησαν, συγχώρησαν, θυσιάστηκαν και νίκησαν τον φόβο.
Δείξτε του ότι η χριστιανική ζωή δεν είναι μια ζωή γεμάτη απαγορεύσεις, αλλά μια ζωή τόσο γεμάτη φως ώστε δεν χρειάζεται να αναζητήσει τη χαρά στο σκοτάδι.

Τα παιδιά μας θα συναντήσουν τον φόβο αρκετές φορές στη ζωή τους.
Θα γνωρίσουν την απώλεια.
Θα γνωρίσουν κάποτε τον πόνο.
Θα ακούσουν για τον θάνατο και κάποια στιγμή θα χάσουν ανθρώπους που αγαπούν.
Το μεγάλο ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν θα μάθουν ότι υπάρχει θάνατος.
Είναι τι θα τους έχουμε μάθει να πιστεύουν όταν θα σταθούν απέναντί του.

Και εκεί βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη ευθύνη μας.
Να μεγαλώσουμε παιδιά που, όταν κάποτε συναντήσουν το σκοτάδι, θα γνωρίζουν ότι υπάρχει Φως.

Παιδιά που όταν συναντήσουν τον πόνο, θα γνωρίζουν ότι υπάρχει ελπίδα.
Παιδιά που όταν αντικρίσουν έναν τάφο, δεν θα βλέπουν μόνο το τέλος.
Θα θυμούνται την Ανάσταση.
Γιατί το ωραιότερο πρότυπο που μπορούμε να παραδώσουμε στα παιδιά μας δεν είναι ένας κόσμος χωρίς θάνατο.Είναι ένας κόσμος στον οποίο ο θάνατος έχει νικηθεί.

Δεν θέλω λοιπόν να μάθω στο παιδί να φοβάται μια κολοκύθα, μια μάσκα ή μια στολή.
Θέλω να του μάθω κάτι πολύ μεγαλύτερο:
ότι δεν γεννήθηκε για το σκοτάδι.Γεννήθηκε για το Φως.
Δεν δημιουργήθηκε για τον τάφο.Δημιουργήθηκε για την Ανάσταση.

Και αυτή την προσδοκία αξίζει να φυτέψουμε βαθιά στην παιδική του καρδιά:
«Προσδοκῶ ἀνάστασιν νεκρῶν καί ζωήν τοῦ μέλλοντος αἰῶνος».

Αρχμ Χριστοδουλος

ΠΡΟΣΚΥΝΗΤΗΣ

Δεισιδαιμονίες σε λαϊκά έθιμα

 

Όταν τα πιάτα γίνονται πομπές του Διαβόλου!

Posted on 12 Αυγούστου, 2026

Του πρωτοπρεσβύτερου και εφημέριου του Ι.Ν  Αγίων Ταξιαρχών Ιστιαίας Ευβοίας Στέφανου Στεφόπουλου

Είναι γεγονός πως ειδικά στα χωριά της υπαίθρου μας ζωντανεύουν και διατηρούνται πολλά έθιμα του λαού μας. Και ενώ τα περισσότερα έχουν αγαθή σχέση με τη λαογραφία, την πατρίδα και την Εκκλησία μας υπάρχουν και αυτά που συνιστούν μιά “παραφωνία”, συχνά γιατί έχουν τη ρίζα τους σε αρχαιολατρικές ή δεισιδαιμονικές πρακτικές.

Ως επί παραδείγματι κάποια νεκρικά έθιμα όπως το σπάσιμο των πιάτων. Σε κάποιες περιοχές της χώρας μας συνηθίζεται, κατά την απομάκρυνση του φερέτρου από το σπίτι του κεκοιμημένου προς την Εκκλησία ή κατά το κατέβασμα του φερέτρου στο κενό μνήμα, να σπάζεται ένα πιάτο ή άλλο πήλινο σκεύος.

Από θεολογική και ορθολογική άποψη, το σπάσιμο αυτό έχει προληπτικό και δεισιδαιμονικό χαρακτήρα και καμία απολύτως σχέση με τη δογματική, τη λατρεία ή τη διδασκαλία της Ορθόδοξου Εκκλησίας.

Οι ρίζες και η λαογραφική ερμηνεία

Στη λαϊκή παράδοση, το έθιμο αυτό απαντάται σε αρκετές περιοχές της Ελλάδας (αλλά και σε άλλους πολιτισμούς) και συνοδεύεται από διάφορες εξηγήσεις:

“Να σπάσει το κακό».
Η πιο κοινή λαϊκή δοξασία είναι ότι το σπάσιμο συμβολίζει το οριστικό τέλος του κακού (του θανάτου) στο συγκεκριμένο σπίτι, ώστε να μην ακολουθήσει κι άλλος θάνατος στην οικογένεια.

“Αποκοπή του νεκρού από τον κόσμο των ζωντανών”.
Στην παραδοσιακή φαντασιακή αντίληψη, το σπάσιμο ενός αντικειμένου που χρησιμοποιούσε ο νεκρός (ή ενός σκεύους του σπιτιού) δήλωνε ότι ο κύκλος της γήινης ζωής του έκλεισε οριστικά και ότι δεν υπήρχε «επιστροφή».

Όπως και άλλα παρόμοια έθιμα (π.χ. το κάλυμμα των καθρεφτών, το σταμάτημα των ρολογιών, το πέταγμα νερού πίσω από τη νεκροφόρα, το κλείσιμο των θυρών και παραθύρων όταν περνάει η νεκροφόρα κλπ) πηγάζει από αρχέγονους φόβους για το άγνωστο μετά τον θάνατο.

Η θέση της Εκκλησίας

Η Ορθόδοξη Εκκλησία κατατάσσει τέτοιες πρακτικές στις προλήψεις και δεισιδαιμονίες. Διδάσκει ότι η ωφέλεια της ψυχής του κεκοιμημένου δεν εξαρτάται από συμβολικές υλικές πράξεις ή έθιμα, αλλά από την προσευχή, τα μνημόσυνα, τη Θεία Λειτουργία και τις ελεημοσύνες που γίνονται στη μνήμη του.

Η «Αποταγή» στο Βάπτισμα.

Στο μυστήριο του Βαπτίσματος, κατά την κατήχηση ο υποψήφιος ανάδοχος καλείται να απαντήσει καταφατικά στο ερώτημα: «Αποτάσση τω Σατανᾷ, καὶ πᾶσι τοῖς ἔργοις αυτού, καὶ πᾶσι τοῖς ἀγγέλοις αυτου, καὶ πάσῃ τῇ λατρείᾳ αυτού, καὶ πάσῃ τῇ πομπῇ αυτού;».

Ο Ιερός Χρυσόστομος, ερμηνεύοντας στους κατηχούμενους (“Κατηχήσεις” και ερμηνεία προς Κορινθίους και Γαλάτας) τι σημαίνει «πομπή του διαβόλου», περιλαμβάνει σε αυτή τη φράση ακριβώς όλα αυτά τα φαινόμενα τα οποία είναι εκπληκτικά ίδια με τα σημερινά. Δηλαδή,

Φυλακτά και χάντρες:
Καταδικάζει όσους φορούν στα παιδιά ή στους εαυτούς τους περιδέραια, νομίσματα ή ειδικά αντικείμενα για το «μάτιασμα» (βασκανία) και την κακοτυχία όπως τίς γνωστές “ματόχαντρες”.

Μαντεία, Ταρώ και Χαρτομαντεία:
Θεωρεί κάθε προσπάθεια πρόβλεψης του μέλλοντος (οιωνοσκοπία, κληδονοσκοπία, αστρολογία) ως απάτη του πονηρού πνεύματος για να αποσπάσει τον άνθρωπο από την εμπιστοσύνη στην πρόνοια του Θεού.

Μαγείες και Επωδές:
Χαρακτηρίζει κάθε μορφή μαγείας ως άμεση άρνηση της πίστης.

Δεισιδαιμονίες και Παρατηρήσεις:
Στηλιτεύει όσους παρατηρούν «συναντήσεις», «κακούς οιωνούς» (π.χ. τι είδαν όταν βγήκαν από το σπίτι), ημέρες τυχερές ή ατυχείς, καθώς και έθιμα γύρω από τους νεκρούς που πηγάζουν από φόβο και όχι από πίστη.

Για τον Ιερό Χρυσόστομο, η καταφυγή σε τέτοιες πρακτικές δεν είναι απλώς μια αθώα λαϊκή συνήθεια, αλλά πνευματική έκπτωση. Όπως και έλλειψη πίστης. Δείχνει ότι ο άνθρωπος δεν εμπιστεύεται τον Θεό ως Παντοδύναμο και Φιλάνθρωπο Πατέρα, αλλά φοβάται αόρατες «δυνάμεις» ή τη «τύχη».

Ακύρωση της χάριτος του βαπτίσματος:
Θεωρεί ότι όποιος ενώ έχει βαπτιστεί καταφεύγει σε φυλακτά, μαντείες και δεισιδαιμονίες, αθετεί την υποσχετική ομολογία που έδωσε στον Χριστό και επιστρέφει στην υποδουλωτική «πομπή» του Σατανά.

Χωρίς να το αντιλαμβανόμαστε, με την τήρηση αυτών των νεκρικών “εθίμων”, συντελούμε σε δύο μεγάλα προβλήματα. Στην αμαρτία που διαπράττουμε εμείς και στην μη ανάπαυση των ψυχών των κεκοιμημένων.

1. Η δική μας αμαρτία (Δεισιδαιμονία & Απιστία).
Οι Πατέρες τονίζουν ότι όταν καταφεύγουμε σε δεισιδαιμονίες, προλήψεις και «μαγικές» αφοριστικές πράξεις για να διώξουμε το κακό, διαπράττουμε αμαρτία γιατί δείχνουμε απουσία εμπιστοσύνης στην Θεία Πρόνοια. Αντί να ελπίζουμε στην Ανάσταση και στο έλεος του Θεού, συμπεριφερόμαστε με αλλόθρησκο φόβο.

2. Η «ταραχή» της ψυχής του κεκοιμημένου.
Όσον αφορά την ψυχή του νεκρού, η πατερική διδασκαλία είναι ξεκάθαρη:
Η ψυχή δεν έχει καμία ανάγκη από υλικά σπάσιμα, έθιμα ή ειδωλολατρικές πρακτικές.
Αυτό που πραγματικά προσφέρει ανάπαυση, ειρήνη και βοήθεια στην ψυχή είναι η θερμή προσευχή, τα μνημόσυνα, η Θεία Λειτουργία (σαραντάλειτουργο) και οι ελεημοσύνες που γίνονται στο όνομά της. Όταν αντί για προσευχή και ελεημοσύνη οι οικείοι ασχολούνται με δεισιδαιμονίες, θεωρείται από τους σύγχρονους Γέροντες και Πατέρες ότι «αδικούν» τον κεκοιμημένο, στερώντας του την ουσιαστική πνευματική στήριξη που έχει ανάγκη εκείνη την ώρα.

Ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης στο έργο του «Πηδάλιον» (στις ερμηνείες των Κανόνων) αλλά και στο «Χρηστοήθεια των Χριστιανών», ασχολείται εκτενώς και με εξαιρετική λεπτομέρεια με τα λαϊκά έθιμα, τις προλήψεις και τις δεισιδαιμονίες γύρω από τον θάνατο και τις κηδείες!

Ο Άγιος Νικόδημος (18ος αιώνας), συγκεντρώνοντας την πατερική παράδοση και τους Ιερούς Κανόνες, στηλιτεύει με δριμύτητα τα εθιμικά δρώμενα των κηδειών που είχαν διατηρηθεί από την αρχαιότητα ή την τουρκοκρατία. Ανάμεσα σε αυτά που καταδικάζει ως ειδωλολατρικά και αμαρτωλά περιλαμβάνει:

Το σπάσιμο αγγείων/πιάτων/σταμνών.

Στη σημείωση των Κανόνων (όπως στον 62ο Κανόνα της Πενθέκτης Οικουμενικής Συνόδου στο Πηδάλιο), ο Άγιος Νικόδημος καταγράφει τις συνήθειες να σπάνε στάμνες ή πιάτα μόλις βγει ο νεκρός από το σπίτι ή πάνω στο μνήμα, χαρακτηρίζοντάς τις ως ασεβείς προλήψεις που πηγάζουν από ειδωλολατρικούς φόβους.

Τα ανούσια και απελπισμένα έθιμα πένθους.

Καταδικάζει τα υπερβολικά μοιρολόγια, το σκίσιμο των ρούχων, το χύσιμο νερού πίσω από τη νεκροφόρα, καθώς και τα τραπέζια που γίνονται με δεισιδαιμονικές παρατηρήσεις.

Γιατί θεωρείται ότι «βλάπτει» και εμάς και τον κεκοιμημένο;
Ο Άγιος Νικόδημος, πατώντας πάνω στη διδασκαλία του Ιερού Χρυσοστόμου, εξηγεί ακριβώς τη θεολογική βλάβη αυτής της πράξης:

Γίνεται αμαρτία για τους ζώντες γιατί όποιος πιστεύει αυτά τα έθιμα (νομίζοντας ότι «θα διώξει το κακό» ή ότι «θα γλιτώσει η οικογένεια»), αθετεί την υπόσχεση του Βαπτίσματος (κατά την απόταξη διά του αναδόχου αυτού), εμπιστεύεται τη μαγεία/τύχη αντί για τον Χριστό και διαπράττει θανάσιμη αμαρτία δεισιδαιμονίας.

Στερεί επίσης την αληθινή βοήθεια από την ψυχή.

Ο Άγιος Νικόδημος τονίζει ότι η ψυχή του κεκοιμημένου εκείνη την ώρα έχει απόλυτη ανάγκη από καθαρή προσευχή, ελεημοσύνες και μνημόσυνα. Όταν οι συγγενείς αντί για θερμή προσευχή επιδίδονται σε εθνικά (ειδωλολατρικά) έθιμα και σπασίματα, αφήνουν την ψυχή αβοήθητη και χωρίς την πνευματική παραμυθία που περιμένει από τους οικείους της.

Μετά από όλες αυτές τις διευκρινίσεις θα συνεχίσουμε να πράττουμε εναντίον της δικής μας ψυχής και των προσφιλών κεκοιμημένων μας ;

Ι.Ν. Αγίων Ταξιαρχών Ιστιαίας.

Οι αρχαίοι σκότωσαν οι ίδιοι τους θεούς τους.

 

«Οι αρχαίοι σκότωσαν οι ίδιοι τους θεούς τους. Όταν οι χριστιανοί καταφέρθηκαν εναντίον του παγανισμού, παρέλαβαν πειστικά επιχειρήματα από φιλοσόφους, μελετητές και λόγιους, που επί αιώνες πριν, κατηγορούσαν τους μύθους για έλλειψη αληθοφάνειας, για ανηθικότητα ή παιδαριώδη ανωριμότητα. Οι πιo δριμείς κατήγοροι έφθασαν μέχρι την πλήρη και ξεκάθαρη απόρριψη τους. Οι ηπιότεροι αναζητούσαν μια μέση λύση, την οποία βρήκαν στην τεχνική της αλληγορίας»

(Jean-Louis Backès)

~Η πτώση των αρχαίων θεών και η απόλυτη αναγκαιότητα της χριστιανικής συνέχειας~

Η διατύπωση αυτή του Γάλλου ακαδημαϊκού Jean-Louis Backès δεν αποτελεί απλώς ένα ρητορικό σχήμα, αλλά συμπυκνώνει μια βαθύτερη ιστορική και πνευματική διεργασία. Πολύ πριν την επικράτηση του χριστιανισμού , η ελληνορωμαϊκή σκέψη είχε ήδη στραφεί εναντίον των ίδιων της των μυθολογικών θεμελίων .

Είθισται, η διάλυση της αρχαίας παγανιστικής λατρείας να αποδίδεται από συγκεκριμένους κύκλους αποκλειστικά στους «διωγμούς» που επέβαλαν οι χριστιανοί αυτοκράτορες του Βυζαντίου και ειδικότερα ο "στυγερός" Θεοδόσιος. Η ιστορική πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πολύ πιο σύνθετη. Η αποδυνάμωση των παραδοσιακών θρησκειών είχε αρχίσει αιώνες πριν από την καθιέρωση του χριστιανισμού ως επίσημης θρησκείας της αυτοκρατορίας και μάλιστα, προήλθε σε μεγάλο βαθμό από το ίδιο το εσωτερικό της ελληνορωμαϊκής πνευματικής παράδοσης.

Ήδη από τον 6ο αιώνα π.Χ. ο μικρασιάτης φιλόσοφος και ποιητής Ξενοφάνης καυτηρίαζε την ανθρωπομορφία των θεών και γελοιοποιούσε την ηθική τους κατωτερότητα. Ο Πλάτων απέρριπτε την ποιητική παράδοση των Ομήρου και Ησιόδου ως ακατάλληλη για την αγωγή των νέων, καθώς οι μύθοι περιείχαν ανήθικες πράξεις, ψεύδη και φθόνο. Στη συνέχεια, οι Στωικοί και οι Νεοπλατωνικοί προσπάθησαν να διασώσουν το θρησκευτικό κύρος των μύθων μέσα από την αλληγορία βλέποντας στους θεούς όχι ιστορικά πρόσωπα, αλλά φυσικές δυνάμεις ή ηθικές αρχές. Η ανάγκη για τέτοια μεταρρύθμιση φανερώνει ήδη μια κρίση εμπιστοσύνης προς το παραδοσιακό σχήμα.

Εν συνεχεία κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο, η πολυθεΐα γνώρισε έναν ιδιότυπο συγκρητισμό, αιγυπτιακές, περσικές και ανατολικές λατρείες εισάγονταν και συγχωνεύονταν με τις ελληνικές και ρωμαϊκές. Αυτή η πολλαπλότητα, αντί να ενισχύσει την παγανιστική πίστη, την έκανε συχνά πιο ρευστή και ασταθή. Οι λαοί ζητούσαν πλέον σωτηρία και ελπίδα αιώνιας ζωής, κάτι που οι παραδοσιακοί θεοί δεν πρόσφεραν.

Πιο συγκεκριμένα η φιλοσοφία, από τον Σωκράτη μέχρι τον Πλωτίνο, έτεινε όλο και περισσότερο προς την ιδέα ενός υπέρτατου, μοναδικού Θεού που υπερβαίνει τους πολλούς μύθους. Ακόμη και ο Πλάτων στον Τίμαιο ή οι Στωικοί με τον Λόγο τους, προετοίμαζαν τη σκέψη για μια ενότητα του Θείου. Έτσι, ο κόσμος ωρίμαζε πνευματικά για μια μετάβαση από την πολυθεΐα στον μονοθεϊσμό.

Όταν λοιπόν ο χριστιανισμός εμφανίστηκε, δεν βρήκε μια σταθερή και ζωντανή παγανιστική θρησκεία, αλλά ένα οικοδόμημα ήδη κλονισμένο. Προσέφερε αυτό που οι άνθρωποι απεγνωσμένα αναζητούσαν έναν Θεό μοναδικό και απόλυτο, ηθικά τέλειο, και ταυτόχρονα μια ελπίδα σωτηρίας προσωπικής και αιώνιας. Δεν είναι τυχαίο ότι οι πρώτοι χριστιανοί απολογητές χρησιμοποίησαν επιχειρήματα ήδη διατυπωμένα από παγανιστές φιλοσόφους κατά των μύθων.

Καταλήγοντας δεν ήταν οι «κακοί» βυζαντινοί αυτοκράτορες ή οι διωγμοί των παγανιστικών ιερών που κατέστρεψαν τον αρχαίο κόσμο των θεών. Αυτοί είχαν αρχίσει να καταρρέουν από μόνοι τους, μέσα από την κριτική των φιλοσόφων, την ηθική αδυναμία των μύθων και την αδυναμία να απαντήσουν στα υπαρξιακά αιτήματα των ανθρώπων. Ο χριστιανισμός ήρθε ως αναγκαία εξέλιξη, ως φυσικό στάδιο μιας μακράς πνευματικής ωρίμανσης και όχι απλώς ως βίαιη κατάλυση του παρελθόντος.

Στυλ. Καβάζης

«Ο Θρίαμβος του Χριστιανισμού επί του Παγανισμού» (1868), Gustave Doré – Art Gallery of Hamilton, Οντάριο, Καναδάς

Στην αλληγορική αυτή σκηνή, ο Χριστός υψώνει τον σταυρό ενώ οι θεοί της αρχαιότητας κείτονται ηττημένοι. Το έργο του Ντορέ δεν αναπαριστά απλώς μια βίαιη σύγκρουση, αλλά την πνευματική μετάβαση από έναν κόσμο μύθων που είχε ήδη κλονιστεί εσωτερικά, προς την ενότητα του Θείου και την λυτρωτική ελπίδα σωτηρίας που πρόσφερε ο Χριστιανισμός.

Στυλιανός Καβάζης

TA «ΑΙΜΟΡΡΑΓΟΥΝΤΑ ΔΕΝΤΡΑ», ΟΙ ΔΕΙΣΙΔΑΙΜΟΝΙΕΣ ΚΑΙ Η ΚΑΚΟΠΟΙΗΣΗ ΤΗΣ ΜΝΗΜΗΣ ΑΓΙΩΝ

 

By dasarxeio on 01/09/2024

 

Δρ. Ελευθέριος Σταματόπουλος, Δασολόγος – Περιβαλλοντολόγος Ειδικευμένος στην Διαχείριση Οικοσυστημάτων

Ο Νικόλαος εν Βουνένοις είναι Άγιος της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Κατά την παράδοση, γεννήθηκε στα μέρη της Ανατολής τα χρόνια του αυτοκράτορα Λέοντος Στ΄. Όταν ενηλικιώθηκε κατατάχθηκε στον Αυτοκρατορικό Στρατό, με το αξίωμα του Δούκα. Στα καθήκοντά του ανήκαν η ψυχική και σωματική εκγύμναση των στρατιωτών του. Τους μάθαινε να προσεύχονται, να μην αδικούν κανέναν και να ζητούν την βοήθεια του Χριστού έναντι των εχθρών τους. Η Ορθόδοξη Εκκλησία τον θεωρεί άγιο και εορτάζει την μνήμη του 9 Μαΐου εκάστου έτους (Wikipedia).

Ο ίδιος ο Νικόλαος φυλακίσθηκε, βασανίστηκε από τους Άβαρους και στις 9 Μαΐου του 720 τον αποκεφάλισαν και άφησαν το κορμί του στον τόπο της σφαγής του. Σήμερα, ο Άγιος Νικόλαος ο εν Βουνένοις παραμένει αρκετά δημοφιλής σε οικισμούς της Θεσσαλίας, δηλαδή της περιοχής από όπου ξεκίνησε η λατρεία του, αλλά και στην Βοιωτία, όπου βρισκόταν μια από τις πρώτες αγιογραφικές απεικονίσεις του (Ιερά μονή Οσίου Λουκά – Τα Βούναινα βρίσκονται στον Δήμο Κιλελέρ).

Η παράδοση υποστηρίζει ότι κατά τα βασανιστήρια, ο Νικόλαος, είχε δεθεί σε κάποιο δένδρο (Φτελιά) και σήμερα λέγεται πως ρέει ένα κόκκινο υγρό το οποίο ονομάζεται «Αίμα». Κατά την παράδοση το υγρό αυτό έχει ιαματικές ιδιότητες και επιτελεί θαύματα σε πάσχοντες από δερματικές παθήσεις κλπ.

ΑΥΤΑ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΓΙΟ.

Στην παραπάνω φωτογραφία ο ιερέας τραβάει με σωληνάκι (!) το «αίμα» από μια πληγωμένη φτελιά, που αργότερα θα το μοιράσει σ’ όσους είναι εκεί γύρω για να τους «γιατρέψει». Αυτοί το βάζουν σε πλαστικά μπουκάλια για ώρα ανάγκης.

ΜΠΟΡΕΙ ΟΜΩΣ ΝΑ ΒΓΑΙΝΕΙ ΑΙΜΑ ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΟ ΔΕΝΤΡΟ;

Η «αιμορραγία» είναι φυσικό φαινόμενο που συμβαίνει συνήθως όταν ορισμένα δέντρα είναι σε stress κυρίως λόγω λειψυδρίας ή τραυματισμού. Το φαινόμενο συμβαίνει βασικά την άνοιξη αλλά όχι μόνο, σε αρκετά δέντρα (υγιή ή όχι). Εκτός από τις φτελιές, παρατηρείται και σε σφεντάμια, λεύκες, ιτιές, καρυδιές, σημύδες, μουριές, κ.α. και περιγράφεται ως το φαινόμενο των αιμοραγούντων δέντρων (bleeding trees – στην συνέχεια παραθέτουμε 50 βιβλιογραφικές αναφορές από τις χιλιάδες διαθέσιμες).

Η φτελιά ειδικότερα σε περιόδους λειψυδρίας, εκκρίνει ερυθρωπό Κόμι που μοιάζει με αίμα.

Το κόμι από την φτελιά από την οποία θεωρείται ότι κρεμάστηκε και βασανίστηκε ο Άγιος Νικόλαος στα Βούνενα Λαρίσης, η λαϊκή λατρεία το θεωρεί θεραπευτικό και οι πιστοί το συλλέγουν ως φυλακτό ή ιαματικό.

Όμως αυτό είναι απλά αδύνατο!!! Ένα δέντρο φτελιάς μπορεί να ζήσει ανάλογα με το είδος, τις συνθήκες καλλιέργειας και τους περιβαλλοντικούς παράγοντες για διάφορα χρόνια:

• Η Αμερικανική φτελιά (Ulmus americana): Συνήθως ζει από 100 έως 300 χρόνια.
• Η Αγγλική φτελιά (Ulmus procera): Συνήθως ζει έως 100 έως 200 χρόνια.
• Η Σιβηρική φτελιά (Ulmus pumila): Συνήθως έχει μικρότερο προσδόκιμο ζωής, γύρω στα 50 έως 150 χρόνια.
• Ορεινή φτελιά (Ulmus glabra): Μπορεί να ζήσει 200 έως 400 χρόνια υπό βέλτιστες συνθήκες.

Πάντως η πεδινή φτελιά (Ulmus campestris) που φύεται στην Χώρα μας και που αν κρίνουμε από την φωτογραφία, σε κάποιο δέντρο του είδους μαρτύρησε ο Άγιος, δεν μπορεί να ζήσει πάνω από 400 χρόνια.

Με δεδομένο ότι ο Άγιος μαρτύρησε το 720 μ.Χ. θα έπρεπε η φτελιά του μαρτυρίου να ζει πάνω από 1300 χρόνια, κάτι που είναι απλώς αδύνατο!!!

Τώρα το Φαινόμενο των «Αιμορραγούντων Δέντρων» λεπτομερέστερα.

Τα «αιμορραγούντα δέντρα» σε συνθήκες έντονου stress, τραυματισμού ή προσβολής από κάποια ασθένεια, εκκρίνουν ένα κόκκινο ή πορτοκαλί ή σκοτεινό υγρό σαν ρητίνη από τον κορμό ή τα κλαδιά του.

Στην πραγματικότητα πρόκειται για φυσική άμυνα των δέντρων κατά των παρασίτων, των παθογόνων και των περιβαλλοντικών ζημιών ή επούλωσης πληγών του δέντρου δημιουργώντας ένα προστατευτικό φράγμα πάνω από τις πληγές.

Η «αιμορραγία» μπορεί να συμβεί για διάφορους από τις εξής :

1. Φυσική Έκκριση Ρητίνης

Διεθνώς αλλά και στην Χώρα μας έχουμε πολλά είδη δέντρων που εκκρίνουν ρητίνη που δεν μοιάζει με αίμα. Ωστόσο πολλά είδη δέντρων εκκρίνουν ρητίνη που μπορεί να μοιάζει με αίμα. Για παράδειγμα:

• Δέντρο του Δράκου (Dracaena cinnabari) και Bloodwood Tree (Corymbia opaca): Αυτά τα δέντρα παράγουν μια κόκκινη ρητίνη που μοιάζει με αίμα. Η ρητίνη μπορεί να ρέει όταν το δέντρο κοπεί, τραυματιστεί, ή σε περιόδους ξηρασίας του έτους.
• Liquidambar styraciflua: Μερικές φορές εκκρίνει μια κοκκινωπή-καφέ ρητίνη που μπορεί να μοιάζει με αιμορραγία. (Στην Χώρα μας έχουμε αυτοφυές το Liquidambar orientalis στην κοιλάδα των πεταλούδων στην Ρόδο).

• Η δικιά μας η πεδινή φτελιά (Ulmus campestris) είναι γνωστή στην αρχαιότητα ως  Πτελέα ή Πτελέη της οποίας ο φλοιός χρησιμοποιείται στην παραδοσιακή φαρμακευτική γιατί έχει καταπραϋντική αντιφλεγμονώδη δράση του, ειδικά στο πεπτικό σύστημα, εξισορροπεί το pH του γαστρεντερικού συστήματος, λειτουργεί ως αποτοξινωτικό του εντέρου και έχει υψηλή αντιοξειδωτική δράση.

Και πράγματι με την πλήγωση του φλοιού της εκκρίνει ένα καφέ-κοκκινωπό υγρό επουλωτικής έκκρισης.

Όσο για τις Μουριές που συχνά στην Νότια Ελλάδα χρησιμοποιούνται ως καλλωπιστικά δέντρα των πάρκων και δενδροστοιχιών, οι Δήμοι μας με το άναρχο κλάδεμα ή καλύτερα κουτσούρεμα των δέντρων για δεκαετίες, μας δημιούργησαν μια πολύ οικία εικόνα των αιμορραγούντων δέντρων.

2. Μολύνσεις και Ασθένειες

Ορισμένες μολύνσεις μπορεί να προκαλέσουν επίσης την «αιμορραγία» του δέντρου. Παραδείγματα περιλαμβάνουν:

• Βακτηριακή Υγρή Ξυλεία (Slime Flux): Αυτή η βακτηριακή μόλυνση προκαλεί την ροή από πληγές ρητίνης, συνήθως σε διακλαδώσεις ή τραυματισμούς στον κορμό ή στα κλαδιά. Η ρητίνη είναι συχνά σκοτεινή, δύσοσμη και μπορεί να φαίνεται σαν να αιμορραγεί το δέντρο.
• Μυκητιασικές Μολύνσεις: Ορισμένοι μύκητες, όπως οι Phytophthora ή Armillaria, μπορούν να προκαλέσουν «αιμορραγικές» βλάβες ή καρκινώματα στο φλοιό, με αποτέλεσμα τη ροή σκοτεινής, κόκκινης ή κεχριμπαρένιας ρητίνης.

3. Φυσικός Τραυματισμός ή Βλάβη

Βλάβες από εξωτερικούς παράγοντες όπως:

• Προσβολή Εντόμων: Οι τρύπες εντόμων, όπως τα φλοιοφάγα σκαθάρια ή τα ξυλοφάγα μυρμήγκια, μπορούν να προκαλέσουν την εκροή ρητίνης από τα σημεία εισόδου. Η ρητίνη μπορεί να αναμειχθεί με πριονίδι ή απόβλητα, δίνοντας κοκκινωπό ή καφέ χρωματισμό.
• Περιβαλλοντικό Στρες: Φυσικές βλάβες από καταιγίδες, ανθρώπινες δραστηριότητες (όπως αυτό της φωτογραφίας) ή άλλους τραυματισμούς μπορούν να προκαλέσουν την εκροή ρητίνης από ένα δέντρο.

4. Χημικές Αντιδράσεις

Ορισμένοι περιβαλλοντικοί παράγοντες ή χημικές αντιδράσεις στη ρητίνη μπορούν να την κάνουν να αλλάξει χρώμα όταν εκτίθεται στον αέρα, δίνοντάς της μια κόκκινη ή σκοτεινή απόχρωση που μοιάζει με αιμορραγία.

Διαχείριση και Φροντίδα της αιμορραγούσας φτελιάς.

Η αιμορραγία της φτελιάς είναι συχνά πρώιμη ένδειξη ασθένειας ή στρες και συνήθως σηματοδοτεί ότι το δέντρο αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα υγείας.

Όταν παρατηρείται αιμορραγία σε μια φτελιά, είναι σημαντικό να διαγνωστεί η αιτία άμεσα. Η θεραπεία μπορεί να περιλαμβάνει την αφαίρεση μολυσμένων κλαδιών, την εφαρμογή μυκητοκτόνων, τη βελτίωση της υγείας του εδάφους, και τη διαχείριση παρασίτων όπως τα σκαθάρια του φλοιού της φτελιάς για την αποφυγή περαιτέρω εξάπλωσης.

Είναι αυτονόητο λοιπόν ότι είναι μάλλον επικίνδυνο να πίνουμε τις εκκρίσεις του υγρού του κορμού της Φτελιάς παρά να θεραπευτούμε από κάποια αρρώστια.

Παρ’ όλα αυτά σε πολλές κουλτούρες, έχουν αναπτυχθεί Μυθικές ή Δεισιδαιμονικές Ερμηνείες, ότι δηλαδή τα αιμορραγούντα δέντρα συχνά αποδίδονται σε υπερφυσικά αίτια. Το «αιμορραγούν δέντρο» άλλοτε θεωρείται κακός οιωνός ή άλλοτε ως ένδειξη κάποιας πνευματικής σημασίας.

Λοιπόν δεν υπάρχει αίμα στα δέντρα και παρακαλώ να μην κακοποιούμε πια την μνήμη του Αγίου μας.

Κυρίως η Εκκλησία ας μη συμμετέχει σε παρόμοιες δραστηριότητες «θαυμάτων» συχνά χρυσοφόρων… για ορισμένους.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

(συγνώμη αλλά παραθέτω μόνο 50 διεθνείς βιβλιογραφικές παραπομπές από τις χιλιάδες διαθέσιμες)

• Brasier, C. M. (1991). “Ophiostoma novo-ulmi sp. nov., causative agent of Dutch elm disease.” Mycopathologia, 115(3), 151-161.
• Gibbs, J. N., & Brasier, C. M. (1973). “Correlative relationships between the presence of Ophiostoma ulmi in elm bark and the development of Dutch elm disease symptoms.” Nature, 243(5406), 109-110.
• Sinclair, W. A., & Lyon, H. H. (2005). Diseases of Trees and Shrubs (2nd ed.). Cornell University Press.
• Smith, K. T., & Shortle, W. C. (2003). “Canker formation and compartmentalization in elm trees.” Tree Physiology, 23(14), 1029-1036.
• Tomlinson, J. A. (1958). “Bacterial wetwood of elm: The nature of the bacteria and sap.” Journal of Applied Bacteriology, 21(2), 177-185.
• Lanier, G. N., & Peacock, J. W. (1981). “Dutch elm disease: Current status in North America.” Annual Review of Phytopathology, 19(1), 135-159.
• Brasier, C. M., & Kirk, S. A. (2001). “Design of a management strategy for Dutch elm disease.” Forest Pathology, 31(4), 241-251.
• Hinrichs-Berger, J., & Hunfeld, H. (2007). “Ulmus species: Their cultivation, diseases, and management.” Arboricultural Journal, 30(3), 151-162.
• Hubbes, M. (1999). “Diseases and pests of ornamental trees: A focus on elm trees.” Journal of Arboriculture, 25(4), 181-190.
• Ploetz, R. C., & Gregory, N. (2000). “Root diseases of elms.” Journal of Arboriculture, 26(3), 137-146.
• Banfield, W. M. (1968). “Slime flux or wetwood of trees.” Journal of Arboriculture, 4(1), 1-7.
• Ouellette, G. B., & Rioux, D. (1993). “Histopathology of Dutch elm disease.” Phytopathology, 83(12), 1381-1392.
• Agrios, G. N. (2005). Plant Pathology (5th ed.). Academic Press. (Chapter 20: Vascular Wilt Diseases of Trees)
• Stipes, R. J., & Campana, R. J. (1981). Compendium of Elm Diseases. American Phytopathological Society.
• Webber, J. F., & Brasier, C. M. (1984). “The transmission of Dutch elm disease: Mechanisms and management.” Plant Pathology, 33(2), 204-214.
• Schreiber, L. R., & Townsend, A. M. (1976). “Resistance to Dutch elm disease in elm trees.” Plant Disease Reporter, 60(10), 890-893.
• Solla, A., & Gil, L. (2002). “Xylem vessel diameter as a factor in susceptibility to Dutch elm disease.” Forest Ecology and Management, 165(1-3), 79-90.
• Santini, A., & Pecori, F. (2012). “Comparative analysis of the impact of Dutch elm disease in different regions.” Forest Pathology, 42(6), 453-465.
• Smalley, E. B., & Guries, R. P. (1993). “Elm yellows and its impact on elm populations.” Plant Disease, 77(2), 100-105.
• Ward, K., & Broeckling, C. D. (2008). “Phytoplasmas associated with elm yellows.” Journal of Phytopathology, 156(7-8), 473-481.
• Ploetz, R. C. (2001). “Tree diseases: A review of Dutch elm disease.” Journal of Forestry Research, 26(3), 157-165.
• Ostry, M. E., & Anderson, N. A. (1978). “Dutch elm disease management in urban environments.” Forest Science, 24(3), 397-409.
• Martos, K., & Bullock, S. H. (2015). “Genetic resistance to Dutch elm disease.” Forest Ecology and Management, 335, 95-103.
• van der Werf, W., & Brasier, C. M. (2001). “Epidemiology and control of Dutch elm disease.” Plant Pathology Journal, 20(1), 1-15.
• Beckman, C. H. (1987). The Nature of Wilt Diseases of Plants. APS Press.
• Sherald, J. L. (2005). “Dutch elm disease and urban forestry management.” Arboriculture and Urban Forestry, 31(4), 197-205.
• Richardson, J. (1990). “Physiological response of elms to fungal infection.” Tree Physiology, 7(1-2), 25-36.
• Campbell, R., & Duff, R. K. (1991). “Microbial ecology of Dutch elm disease.” Ecological Bulletin, 5, 213-222.
• Pataky, N. R., & Tattar, T. A. (2000). “Elm bleeding and vascular wilt diseases.” Plant Disease Reporter, 70(3), 238-244.
• O’Neill, N. R., & Hock, W. K. (1992). “Identification of pathogens in elm bleeding.” Canadian Journal of Plant Pathology, 14(3), 272-279.
• Smitley, D. R., & Davis, T. (2001). “Impact of Dutch elm disease on urban trees.” Journal of Arboriculture, 27(3), 116-125.
• Guthrie, W. L., & Madison, J. (1993). “Controlling bacterial wetwood in urban elms.” Journal of Environmental Horticulture, 11(4), 163-170.
• Edlin, H. L. (1964). Diseases of Trees and Shrubs. Collins Press.
• Burke, M. K., & Dunn, P. H. (1997). “Impact of environmental stress on elm health.” Forest Science, 43(2), 324-332.
• Dale, J. E., & Coleman, R. A. (1994). “Pathogen-host interactions in elm bleeding.” Annual Review of Phytopathology, 32, 85-110.
• Collins, D. P., & Wilkins, R. L. (1986). “Insect vectors of Dutch elm disease.” Environmental Entomology, 15(4), 563-570.
• Howard, E. J. (1998). “Compartmentalization of wounds in trees.” Tree Physiology, 17(1), 25-33.
• Higginbotham, R. W., & Doudrick, R. (2001). “Fungal pathogens of elms.” Journal of Phytopathology, 149(5-6), 279-287.
• Wilson, M., & Lester, P. (2003). “Elm trees and urban landscapes: Implications of Dutch elm disease.” Journal of Arboriculture, 29(6), 322-331.
• Rioux, D., & Biggs, A. R. (1994). “Histopathology of resistance mechanisms in elm.” Phytopathology, 84(4), 442-452.
• Dickinson, C. H., & Lucas, J. A. (1982). Plant Pathology and Plant Pathogens. Blackwell Scientific Publications.
• Streeter, J. G., & Basu, P. (1983). “Resistance mechanisms in elms.” Physiological Plant Pathology, 23(2), 241-253.
• Cook, R. J., & Papendick, R. I. (1978). “Soil-borne pathogens and tree health.” Soil Science Society of America Journal, 42(3), 408-412.
• Solheim, H., & Krokene, P. (1998). “Saprophytic fungi in elm tissues.” Forest Pathology, 28(1), 1-11.
• Wilson, A. D. (2001). “Ecology of elm bark beetles.” Journal of Applied Entomology, 125(7), 401-408.
• Giersch, T., & Schütt, P. (1986). “Genetic factors in Dutch elm disease resistance.” Plant Pathology Journal, 7(2), 127-133.
• Walker, L. C., & Hart, J. D. (1983). “Pathogen-induced embolisms in tree xylem.” American Journal of Botany, 70(7), 1077-1082.
• Anderson, L. L. (2004). “Phytoplasmas and elms.” Forest Pathology, 34(3), 169-176.
• Pearce, R. B. (1996). “Tyloses and gum formation in tree defense.” New Phytologist, 133(2), 275-284.
• Morton, C. A., & Millar, C. S. (1991). “Interactions of soil and tree pathogens.” Forest Ecology and Management, 43(3-4), 213-225.