Χριστὸς Ἀνέστη!
Δευτέρα 20 Απριλίου 2026
Κυριακή 19 Απριλίου 2026
ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ Κ´ 19 - 31-------† ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΟΥ ΑΝΤΙΠΑΣΧΑ (Β΄ ΑΠΟ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ, ΤΟΥ ΘΩΜΑ). «Τὰ ἐγκαίνια τῆς (καθ᾿ ἑβδομάδα ἀνακυκλουμένης) ἑορτῆς τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀναστάσεως καὶ ἡ τοῦ ἀποστόλου Θωμᾶ σωτήριος ὁμολογία». Παφνουτίου ἱερομάρτυρος. Φιλίππας μάρτυρος, Γεωργίου ἐπισκόπου Πισιδίας. Ἑωθινὸν α΄.
19 Οὔσης οὖν ὀψίας τῇ ἡμέρᾳ ἐκείνῃ τῇ μιᾷ σαββάτων, καὶ τῶν θυρῶν κεκλεισμένων ὅπου ἦσαν οἱ μαθηταὶ συνηγμένοι διὰ τὸν φόβον τῶν Ἰουδαίων, ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς καὶ ἔστη εἰς τὸ μέσον, καὶ λέγει αὐτοῖς· Εἰρήνη ὑμῖν. 20 καὶ τοῦτο εἰπὼν ἔδειξεν αὐτοῖς τὰς χεῖρας καὶ τὴν πλευρὰν αὐτοῦ. ἐχάρησαν οὖν οἱ μαθηταὶ ἰδόντες τὸν Κύριον. 21 εἶπεν οὖν αὐτοῖς ὁ Ἰησοῦς πάλιν· Εἰρήνη ὑμῖν. καθὼς ἀπέσταλκέ με ὁ πατήρ, κἀγὼ πέμπω ὑμᾶς. 22 καὶ τοῦτο εἰπὼν ἐνεφύσησε καὶ λέγει αὐτοῖς· Λάβετε Πνεῦμα ἅγιον· 23 ἄν τινων ἀφῆτε τὰς ἁμαρτίας, ἀφίενται αὐτοῖς, ἄν τινων κρατῆτε, κεκράτηνται. 24 Θωμᾶς δὲ εἷς ἐκ τῶν δώδεκα ὁ λεγόμενος Δίδυμος, οὐκ ἦν μετ’ αὐτῶν ὅτε ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς. 25 ἔλεγον οὖν αὐτῷ οἱ ἄλλοι μαθηταί· Ἑωράκαμεν τὸν Κύριον. ὁ δὲ εἶπεν αὐτοῖς· Ἐὰν μὴ ἴδω ἐν ταῖς χερσὶν αὐτοῦ τὸν τύπον τῶν ἥλων, καὶ βάλω τὸν δάκτυλόν μου εἰς τὸν τύπον τῶν ἥλων, καὶ βάλω τὴν χεῖρά μου εἰς τὴν πλευρὰν αὐτοῦ, οὐ μὴ πιστεύσω. 26 Καὶ μεθ’ ἡμέρας ὀκτὼ πάλιν ἦσαν ἔσω οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ καὶ Θωμᾶς μετ’ αὐτῶν. ἔρχεται ὁ Ἰησοῦς τῶν θυρῶν κεκλεισμένων, καὶ ἔστη εἰς τὸ μέσον καὶ εἶπεν· Εἰρήνη ὑμῖν. 27 εἶτα λέγει τῷ Θωμᾷ· Φέρε τὸν δάκτυλόν σου ὧδε καὶ ἴδε τὰς χεῖράς μου, καὶ φέρε τὴν χεῖρά σου καὶ βάλε εἰς τὴν πλευράν μου, καὶ μὴ γίνου ἄπιστος, ἀλλὰ πιστός. 28 καὶ ἀπεκρίθη Θωμᾶς καὶ εἶπεν αὐτῷ· Ὁ Κύριός μου καὶ ὁ Θεός μου. 29 λέγει αὐτῷ ὁ Ἰησοῦς· Ὅτι ἑώρακάς με, πεπίστευκας· μακάριοι οἱ μὴ ἰδόντες καὶ πιστεύσαντες. 30 Πολλὰ μὲν οὖν καὶ ἄλλα σημεῖα ἐποίησεν ὁ Ἰησοῦς ἐνώπιον τῶν μαθητῶν αὐτοῦ, ἃ οὐκ ἔστι γεγραμμένα ἐν τῷ βιβλίῳ τούτῳ· 31 ταῦτα δὲ γέγραπται ἵνα πιστεύσητε ὅτι Ἰησοῦς ἐστιν ὁ Χριστὸς ὁ υἱὸς τοῦ Θεοῦ, καὶ ἵνα πιστεύοντες ζωὴν ἔχητε ἐν τῷ ὀνόματι αὐτοῦ.
Ερμηνευτική απόδοση Π. Τρεμπέλα
19 Εἰς ἐπιβεβαίωσιν λοιπὸν τῆς μαρτυρίας ταύτης τῆς Μαρίας, ὅταν ἐβράδυασε κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην, τὴν πρώτην τῆς ἑβδομάδος, καὶ ἐνῷ αἱ θύραι τοῦ σπιτιοῦ, ὅπου ἦσαν μαζευμένοι οἱ μαθηταί, ἦσαν κλεισταὶ ἕνεκα τοῦ φόβου, ποὺ εἶχαν οὗτοι διὰ τοὺς Ἰουδαίους, ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς καὶ ἐστάθη εἰς τὸ μέσον καὶ εἶπεν εἰς αὐτούς· ἂς εἶναι εἰρήνη εἰς σᾶς. 20 Καὶ ἀφοῦ εἶπε τοῦτο, ἔδειξεν εἰς αὐτοὺς τὰς χεῖρας καὶ τὴν πλευράν του διὰ να ἴδουν τὰ σημάδια τῶν πληγῶν καὶ πεισθοῦν, ὅτι αὐτὸς ἦτο ὁ σταυρωθεὶς Διδάσκαλός των. Κατόπιν λοιπὸν τῆς πληροφορίας, τὴν ὁποίαν διὰ τῆς ἐπιδείξεως αὐτῆς τῶν θεραπευθεισῶν πληγῶν ἐσχημάτισαν, ἐχάρησαν οἱ μαθηταί, ὅταν εἶδαν τὸν Κύριον. 21 Ὅταν λοιπὸν ἡσύχασε κάπως ἡ πρώτη σφοδρὰ συγκίνησις, ποὺ ἐδοκίμασαν ἐξ αἰτίας τῆς μεγάλης των χαρᾶς οἱ μαθηταί, εἶπε πάλιν εἰς αὐτοὺς ὁ Ἰησοῦς ἐν σχέσει πρὸς τὴν μέλλουσαν κλῆσιν καὶ ἀποστολὴν των· Ἂς εἶναι εἰρήνη εἰς σᾶς. Καθὼς μὲ ἀπέστειλεν ὁ Πατὴρ διὰ τὸ ἔργον τῆς σωτηρίας τῶν ἀνθρώπων, ἔτσι καὶ ἐγὼ σᾶς στέλλω πρὸς ἑξακολούθησιν τοῦ αὐτοῦ ἔργου. 22 Καὶ ἀφοῦ εἶπεν αὐτό, προκειμένου νὰ μεταδώσῃ εἰς αὐτοὺς τὴν πνοὴν τῆς νέας οὐρανίου ζωῆς, ἐνεφύσησεν εἰς τὰ πρόσωπά των, ὅπως ἄλλοτε ὁ Θεὸς εἰς τὸ πρόσωπον τοῦ Ἀδάμ, καὶ τοὺς εἶπε· Λάβετε Πνεῦμα Ἅγιον. 23 Εἰς ὅποιους συγχωρήσετε τὰς ἁμαρτίας, τοὺς συγχωροῦνται αὐταὶ καὶ ἀπὸ τὸν Θεόν· εἰς ὅποιους δὲ τὰς κρατεῖτε ἀσυγχώρητες, θὰ μείνουν γιὰ πάντα κρατημένες. 24 Ὁ Θωμᾶς ὅμως, ἕνας ἀπὸ τοὺς δώδεκα Ἀποστόλους, ποὺ ἐλέγετο ἀπὸ τοὺς ὁμιλοῦντας τὴν ἑλληνικὴν γλῶσσαν Ἑβραίους Δίδυμος, δὲν ἦτο μαζί τους, ὅταν ἦλθεν ὁ Ἰησοῦς. 25 Ὅταν λοιπὸν ἦλθε, τοῦ ἔλεγαν οἱ ἄλλοι μαθηταί· Εἴδαμεν τὸν Κύριον. Αὐτὸς ὅμως τοὺς ἀπήντησεν· Ἐὰν δὲν ἴδω μὲ τὰ μάτια μου εἰς τὰς χεῖρας του τὸ σημάδι τῶν καρφιῶν καὶ δὲν βάλω τὸ δάκτυλό μου εἰς τὸ σημάδι τῶν καρφιῶν καὶ δὲν βάλω τὸ χέρι μου εἰς τὴν πλευράν του, ὥστε ὄχι μόνον μὲ τὰ μάτια μου, ἀλλὰ καὶ μὲ τὰ δάκτυλά μου νὰ βεβαιωθῶ, δὲν θὰ πιστεύσω. 26 Πράγματι δὲ ὕστερα ἀπὸ ὀκτὼ ἡμέρας ἦσαν πάλιν μέσα εἰς τὸ σπίτι οἱ μαθηταὶ καὶ μαζὶ μὲ αὐτοὺς ἦτο καὶ ὁ Θωμᾶς. Ἔρχεται ὁ Ἰησοῦς, ἐνῷ ἦσαν κλεισταὶ αἰ θύραι καὶ ἐστάθη εἰς τὸ μέσον τῶν μαθητῶν καὶ εἶπεν· ἄς εἶναι εἰρήνη εἰς σᾶς. 27 Ἔπειτα λέγει εἰς τὸν Θωμᾶν· Φέρε ἐδῶ τὸν δάκτυλόν σου. Καὶ ἐνῷ μὲ τὴν ψηλάφησίν σου θὰ ἐξετάζῃς τὰ σημάδια τῶν πληγῶν μου, συγχρόνως καὶ μὲ τὰ μάτια σου ἴδε τὰς χεῖράς μου καὶ φέρε κάτω ἀπὸ τὰ ἐνδύματά μου τὴν χεῖρα σου καὶ βάλε την εἰς τὴν πλευράν μου, ποὺ ἐκτυπήθη ἀπὸ τὴν λόγχην,καὶ μὴ ἀφίνῃς τὸν ἑαυτόν σου νὰ κυριευθῇ ἀπὸ τὴν ἀπιστίαν, ὥστε νὰ γίνῃς μονίμως καὶ ἀνεπανορθώτως ἄπιστος, ἀλλὰ προόδευε καὶ στηρίζου εἰς τὴν πίστιν, ὥστε νὰ γίνῃς ἀμετακίνητος καὶ ἀδιάσειστος εἰς αὐτήν. 28 Καὶ ὁ Θωμᾶς τότε ἀπεκρίθη καὶ εἶπεν εἰς αὐτόν· Πιστεύω καὶ ὁμολογῶ, ὅτι εἶσαι ὁ Κύριός μου καὶ ὁ Θεός μου. 29 Λέγει εἰς αὐτὸν ὁ Ἰησοῦς· Ἐπίστευσες, ἐπειδὴ μὲ εἶδες. Μακαριώτεροι καὶ περισσότερον καλοτύχοι εἶναι ἐκεῖνοι, οἱ ὁποῖοι, καίτοι δὲν εἶδαν μὲ τὰ μάτια τους, ὅπως εἶδες σύ, ἐπίστευσαν. Καὶ θὰ πιστεύσουν οὕτως ὅλα τὰ μέλη τῆς Ἐκκλησίας μου κατὰ τὰς ἐπερχομένας γενεάς. 30 Σύμφωνα λοιπὸν μὲ ὅσα ἐξιστορήσαμεν, ἐκτὸς ἀπὸ τὸ θαῦμα τῆς Ἀναστάσεώς του ἔκαμεν ὁ Ἰησοῦς ἐμπρὸς εἰς τὰ μάτια τῶν μαθητῶν του καὶ πολλὰ ἄλλα ἀποδεικτικὰ θαύματα, ποὺ ἐδείκνυαν τὴν θεότητά του καὶ τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι γραμμένα εἰς τὸ βιβλίον αὐτό. 31 Αὐτὰ δέ, ποὺ ἐξεθέσαμεν, ἐγράφησαν διὰ νὰ πιστεύσετε, ὅτι ὁ Ἰησοῦς εἶναι ὁ ὑπὸ τῶν προφητῶν προκηρυχθεὶς Χριστός, ὁ μονογενὴς Υἱός τοῦ Θεοῦ, καὶ ἵνα πιστεύοντες ἔχετε ὡς ἀναφαίρετον κτῆμα σας τὴν νέαν καὶ θείαν καὶ αἰωνίαν ζωήν, ἡ ὁποία μεταδίδεται εἰς τὰς ψυχὰς τῶν ἀνθρώπων διὰ μέσου αὐτοῦ καὶ τῆς ἐπικλήσεως τοῦ ὀνόματός του.
ΠΡΑΞΕΙΣ ΤΩΝ ΑΠΟΣΤΟΛΩΝ Ε´ 12 - 20--------† ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΟΥ ΑΝΤΙΠΑΣΧΑ (Β΄ ΑΠΟ ΤΟΥ ΠΑΣΧΑ, ΤΟΥ ΘΩΜΑ). «Τὰ ἐγκαίνια τῆς (καθ᾿ ἑβδομάδα ἀνακυκλουμένης) ἑορτῆς τῆς τοῦ Χριστοῦ ἀναστάσεως καὶ ἡ τοῦ ἀποστόλου Θωμᾶ σωτήριος ὁμολογία». Παφνουτίου ἱερομάρτυρος. Φιλίππας μάρτυρος, Γεωργίου ἐπισκόπου Πισιδίας. Ἑωθινὸν α΄.
Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΒΑΣΙΛΕΙΑΣ ΤΟΥ ΘΕΟΥ
Ἡ σημερινή εὐαγγελική περικοπή εἶναι μία εἰκόνα τῆς Βασιλείας τοῦ Θεοῦ. Ὁ Ἰησοῦς Χριστός, ὁ Ἀναστάς Κύριος, Αὐτός πού κατέλυσε τό κράτος τοῦ θανάτου, εἰσῆλθε «τῶν θυρῶν κεκλεισμένων» ἐκεῖ πού ἦσαν συνηγμένοι οἱ μαθητές «διά τόν φόβον τῶν Ἰουδαίων», στάθηκε στό μέσον καί τούς μετέδωσε τήν εἰρήνη καί τό Ἅγιο Πνεῦμα Του γιά νά συγχωροῦν τίς ἁμαρτίες τῶν ἀνθρώπων. Αὐτό εἶναι τό κυριότερο ἔργο τῆς Ἐκκλησίας· νά εἰρηνεύει τόν ἄνθρωπο μέ τόν Θεό, τόν ἑαυτό του καί τόν συνάνθρωπο· νά τόν ἀπαλλάσσει ἀπό τίς ἁμαρτίες, νά τόν ἀξιώνει τῆς θέας καί τῆς κοινωνίας τοῦ Ἀναστάντος Χριστοῦ καί νά τόν καθιστᾶ μέτοχο τῆς Βασιλείας τοῦ Θεοῦ.
Ὁ Κύριος ἐμφανίσθηκε ἀνάμεσα στούς μαθητές Του, ἤ μᾶλλον στό μέσον τῆς καρδιᾶς τοῦ καθενός ἀπό αὐτούς, κατά τόν ἅγιο Γρηγόριο Παλαμᾶ. Ὁ Θωμᾶς, ὡς γνωστόν, ἀπουσίαζε ἀπό τήν σύναξη τῶν μαθητῶν κατά τήν πρώτη ἐμφάνιση τοῦ Ἀναστάντος. Φαίνεται ὅτι εἶχε ἀπομονωθεῖ, κυριευμένος ἀπό ἀμφιβολίες καί φόβο. Ἔτσι, ἐπέδειξε δυσπιστία στήν διαβεβαίωση τῶν μαθητῶν ὅτι εἶδαν τόν Κύριο. Ὅμως, ὅταν μετά ὀκτώ ἡμέρες, τήν ἑπομένη δηλαδή Κυριακή ἀπό τήν πρώτη ἐμφάνιση, ἦταν καί αὐτός μαζί μέ τούς μαθητές· ἀξιώθηκε νά δεῖ τόν Ἀναστάντα καί νά συνομιλήσει μαζί Του. Στό σημεῖο αὐτό ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ Παλαμᾶς κάνει μία εὔστοχη ἐπισήμανση· ὅταν κι ἐμεῖς, ὅπως ὁ Θωμᾶς, ἀπουσιάζουμε ἀπό τίς ἐκκλησιαστικές Συνάξεις, στερούμεθα τῆς θέας τοῦ Ἀναστάντος, γιατί στήν θεία Λειτουργία, μέ τήν δύναμη, τήν ἐνέργεια, τήν χάρι τοῦ Ἁγίου Πνεύματος καί τήν δική μας συνέργεια, ἀποκτοῦμε ἐμπειρία τῆς παρουσίας τοῦ Χριστοῦ στήν καρδιά μας· αἰσθανόμαστε ὅτι μᾶς εἰρηνεύει, μᾶς ἀπαλλάσσει ἀπό τήν δυσπιστία καί τίς ἁμαρτίες μας, τά λάθη καί τίς ἀδυναμίες μας καί ὅτι μᾶς ἀξιώνει τῆς κοινωνίας Του.
Ἡ δυσπιστία τοῦ Θωμᾶ
Ἄν καί ὁ Χριστός μακάρισε ὅσους χωρίς νά τόν δοῦν πίστευσαν σέ Αὐτόν, ἱκανοποίησε τήν καλοπροαίρετη δυσπιστία τοῦ Θωμᾶ καί τόν ἀξίωσε τῆς θείας ἐμφανείας Του. Ὁ Θωμᾶς εἰρήνευσε, ἀφοῦ τόν κατηύγασε τό φῶς τῆς πίστεως πού ὅταν ἀγγίξει τήν καρδιά τοῦ ἀνθρώπου τόν πληροφορεῖ ἀπλανῶς γιά μή ὁρατές ὑπερβατικές ἀλήθειες. Ἔτσι, ὁμολόγησε ἀπό τά τρίσβαθα τῆς καρδιᾶς του ὅτι ὁ Ἀναστάς Ἰησοῦς δέν εἶναι ἁπλῶς ὁ διδάσκαλος, ὁ προφήτης, ἀλλά ὁ Κύριος καί Θεός Του. Καί ὁ Κύριος δέν ἐπέπληξε τόν Θωμᾶ γιά τήν δυσπιστία του. Ἡ συμπεριφορά τοῦ Χριστοῦ εἶναι φανέρωση τῆς θεϊκῆς ἀγάπης, τῆς κατανοήσεως, τῆς συγχωρητικότητας. Ἡ ἀγάπη τοῦ Ἀναστάντος κλονίζει τήν ἐμπιστοσύνη τοῦ Θωμᾶ στόν ἑαυτό του, συντρίβει τόν ἐγωισμό του καί ζεῖ στήν ὕπαρξή του τήν παρουσία τοῦ Χριστοῦ.
Ἡ πίστη τῶν ἀνθρώπων
Ἀλλά καί ὁ ἄνθρωπος, ὁ κάθε ἄνθρωπος, πού ἀξιώνεται νά μακαρισθεῖ ἀπό τόν Ἀναστάντα, ἐπειδή πιστεύει σέ Αὐτόν καί, μάλιστα, χωρίς νά Τόν ἔχει δεῖ αἰσθητά, βιώνει τήν ἀγάπη τοῦ Χριστοῦ, τήν χαρά καί τήν χάρι. Παραμένει ἑνωμένος, συναρμοσμένος μέ τόν Ἀναστάντα Κύριο καί διά τοῦ Ἀναστάντος μέ τούς συνανθρώπους του. Αὐτή ἡ ζῶσα καί φωτεινή πίστη ἐνεργεῖται, ἀποκαλύπτεται μέ τήν ἀγάπη (Γαλ. 5,6). Φανερώνεται μέ τήν ἀπόφαση καί τήν προσπάθεια νά εἶσαι πιό ταπεινός καί πρᾶος στίς σχέσεις σου· πιό ἀνθεκτικός καί ὑπομονητικός στήν ἄρση τοῦ σταυροῦ σου· πιό τολμηρός, γενναῖος καί ἀνιδιοτελής στήν ἀγάπη· πιό πασχαλινός στό βλέμμα καί τήν καρδιά· πιό εὐγνώμων στόν Θεό καί τούς ἀνθρώπους· πιό συνεπής στό ἦθος πού διαμορφώνεται μέ ὑπόδειγμα τό ἦθος τοῦ Χριστοῦ καί τῶν Ἁγίων.
Ἡ Κυριακή τοῦ Θωμᾶ τύπος τῆς αἰωνιότητος
Ἡ Νέα Κυριακή ἤ Κυριακή τοῦ Θωμᾶ ἤ τοῦ Ἀντίπασχα γίνεται τύπος τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, ἀνέσπερη ἡμέρα τῆς παρουσίας τοῦ Χριστοῦ στό μέσον τῆς Ἐκκλησίας, διαπίστωση τοῦ γεγονότος τῆς Ἀναστάσεως. Αἴρει κάθε ἀμφιβολία καί γίνεται ἄρρηκτος σύνδεσμος, προσωπική κοινωνία μέ τόν Ἀναστάντα.
Ἔκθαμβοι καί ἐμεῖς ἄς δοξάσουμε τόν Χριστό, ὡς τόν Κύριο καί Θεό μας, καί ἄς τόν ὑμνήσουμε μέ αὐτόν τόν ὕμνο τῆς Ἐκκλησίας ἀπό τήν σημερινή ἀκολουθία τοῦ Ὄρθρου· «Σέ τόν ὡς Θεόν ἐκ τάφου ἀναστάντα Χριστόν, οὐ βλεφάροις ἰδόντες, ἀλλά καρδίας πόθῳ πεπιστευκότες, ἐν ὕμνοις μεγαλύνομεν»· δηλαδή, Ἐσένα Χριστέ, πού ὡς Θεός ἀναστήθηκες ἀπό τόν τάφο, ἀφοῦ σέ εἴδαμε ὄχι μέ τά σωματικά μας μάτια, ἀλλά μέ τόν πόθο τῆς καρδιᾶς μας Σέ πιστεύσαμε καί σέ δοξολογοῦμε μέ ὕμνους εὐχαριστίας.
Ἀρχιμ. Ν. Κ
https://apostoliki-diakonia.gr/wp-content/data/fk/2026/16-2026(3783).pdf
Η ψηλάφιση του Θωμά ένα από τα πιο ισχυρά τεκμήρια της Αναστάσεως (Κυριακή του Θωμά)
Posted on 19 Απριλίου, 2026

Αρχ. Παύλου Δημητρακοπούλου
Θεολόγου – συγγραφέως
Ι. Μ. Κυθήρων και Αντικυθήρων
Εν Κυθήροις τη 19η Απριλίου 2026
Η σημερινή Κυριακή, αγαπητοί μου αδελφοί, είναι η Κυριακή του Θωμά και το μεν Αποστολικό ανάγνωσμα, που ακούσαμε προηγουμένως, είναι μια περικοπή από το 5ο κεφάλαιο των Πράξεων, το δε Ευαγγελικό μια περικοπή από το 20ο κεφάλαιο του κατά Ιωάννην Ευαγγελίου, στο οποίο ο ευαγγελιστής Ιωάννης μας περιγράφει δύο από τις εμφανίσεις του Αναστάντος Χριστού στους μαθητές, την πρώτη το εσπέρας της Αναστάσεως, απόντος του Θωμά και την δεύτερη οκτώ ημέρες αργότερα, παρόντος και του Θωμά, ο οποίος αξιώθηκε μάλιστα να ψηλαφίσει τον Αναστάντα Κύριο.
Όπως σημειώνει ο ιερός Ευαγγελιστής, όταν ο Θωμάς επέστρεψε στο υπερώο το εσπέρας της Αναστάσεως και του ανήγγειλαν γεμάτοι χαρά οι άλλοι μαθητές, ότι είδαν τον αναστημένο Κύριο, αυτός δήλωσε απερίφραστα: «Εάν μη ίδω εν ταις χερσίν αυτού τον τύπον των ήλων και βάλω τον δάκτυλόν μου εις τον τύπον των ήλων και βάλω την χείρα μου εις την πλευράν αυτού ου μη πιστεύσω», (Ιω.20,25).
Κοφτή και κατηγορηματική η απαίτηση του Θωμά, που θα ικανοποιούσε και τον πιο απαιτητικό και αντικειμενικό ερευνητή και ανακριτή της Αναστάσεως. Δεν ικανοποιείται να δη με τα μάτια του τον Εσταυρωμένο ζωντανό. Θέλει να αγγίξει και με τα χέρια του το σώμα του Κυρίου. Ακόμη περισσότερο! Να ψηλαφήσει με τα δάκτυλά του τις πληγές, που προκάλεσαν τα καρφιά στα άχραντα χέρια Του και με την παλάμη του την λογχευμένη του πλευρά. Με όλες του τις αισθήσεις, όραση, ακοή, αφή, ζητεί να λάβει πείραν του γεγονότος. Όπως παρατηρεί ο ιερός Χρυσόστομος: «Την δια της αισθήσεως της παχυτάτης εζήτει πίστιν και ουδέ τοις οφθαλμοίς επίστευεν. Ου γαρ είπεν αν μη ίδω, αλλ’ εάν μη ψηλαφήσω…μήπως φαντασία το ορώμενον ή». Δηλαδή ο Θωμάς ζητούσε την πίστη εκείνη, που προέρχεται από την αίσθηση της αφής, και δεν επίστευε μόνο σ’ όσα τον πληροφορούσαν οι οφθαλμοί του. Διότι δεν είπε, εάν δεν δω, αλλά εάν δεν ψηλαφήσω, μήπως είναι φαντασία το ορώμενον. Και ο Κύριος, που από άπειρη αγάπη για το πλάσμα του υπέμεινε την εσχάτη ταπείνωση του σταυρικού θανάτου, συγκαταβαίνει στην απαίτηση του μαθητού του. Υποχωρεί και καταδέχεται να ψηλαφηθή, για να προσθέσει έτσι μία επί πλέον ισχυρή απόδειξη της Αναστάσεώς Του. Ένας άλλος μεγάλος Πατήρ της Εκκλησίας μας ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, παρατηρεί: «Οίμαι δε… οικονομικώτατα σφόδρα την του μαθητού γεγονέναι προς καιρόν ολιγοπιστίαν, ίνα διά της αυτού πληροφορίας και ημείς οι μετ’ αυτόν ανενδοιάστως πιστεύομεν, ότι την σάρκα την επί του ξύλου κρεμαμένην και παθούσαν τον θάνατον εζωοποίησεν ο Πατήρ δι’ Υιού». Δηλαδή η πρόσκαιρη απιστία του μαθητού υπήρξε θεία οικονομία, έτσι ώστε η ιδική του μαρτυρία και επιβεβαίωσις να γίνη και σε μας τους μεταγενεστέρους αφορμή ανεπιφύλακτης πίστεως, ότι δηλαδή το σώμα εκείνο, το οποίο κρεμάσθηκε πάνω στο ξύλο του σταυρού και υπέστη τον θάνατο, εζωοποίησε ο Πατέρας δια του Υιού.
Μετά από οκτώ ημέρες εμφανίζεται ο Κύριος και πάλι στους μαθητές, παρόντος και του Θωμά. Προς αυτόν ιδιαιτέρως τώρα απευθύνεται και τον προσκαλεί να τον ψηλαφήσει, όπως το ζήτησε: «Φέρε τον δάκτυλόν σου ώδε και ίδε τας χείρας μου και φέρε την χείρα σου και βάλε εις την πλευρά μου και μη γίνου άπιστος, αλλά πιστός», (Ιω.20,26-27). Σαν να του έλεγε: Θωμά, όσα δήλωσες πριν από οκτώ ημέρες, τα άκουσα ως Θεός, διότι ήμουν αοράτως παρών. Ιδού λοιπόν βρίσκομαι ενώπιόν σου. Μη διστάσεις να με ψηλαφήσεις. Ο Ιησούς προσφέρει τον εαυτό του σε μια κοινωνία του πάθους και της Αναστάσεώς Του. Αγγίζοντας ο μαθητής με το δάκτυλό του τις πληγές του Χριστού, «πιάνει» τον θάνατό του και ακουμπώντας το χέρι στις ουλές του, «κρατάει» την Ανάστασή του. Ο Θωμάς μένει κατάπληκτος, συγκλονισμένος με όσα βλέπει και ακούει. Επί οκτώ ημέρες πάλευε με τους λογισμούς της απιστίας. Τα κύματα της λύπης και της απελπισίας χτυπούσαν επικίνδυνα το σκάφος της ψυχής του και απειλούσαν να το καταποντίσουν στην απώλεια. Και να τώρα, ξαφνικά και απροσδόκητα, βλέπει μπροστά του ολοζώντανο τον Κύριο, ο οποίος τον προσκαλεί, να τον ψηλαφίσει! Πλησιάζει ο Θωμάς και απλώνει το χέρι του. Με τα δάχτυλά του ψηλαφά τις πληγές Του και με την παλάμη την πλευρά Του. Όντως αυτός είναι ο διδάσκαλός του. Το σώμα του είναι αληθινό ανθρώπινο σώμα με σάρκα και οστά. Δεν έχει σημασία που αυτό το πανάχραντο Σώμα το είδε προηγουμένως, να εισέρχεται στο Υπερώο κεκλεισμένων των θυρών. Σημασία έχει ότι είναι εκείνο το Σώμα, που μέχρι πριν από λίγο είχε καρφωθεί πάνω στο σταυρό και όχι κάποιο άλλο. Και ιδού οι πληγές του, που αποδεικνύουν τον θάνατό Του.
Πόσο μεγάλη είναι η φιλανθρωπία του Κυρίου μας, ο οποίος καταδέχεται να ψηλαφηθή, για να στηρίξει στην πίστη τον κλονισμένο μαθητή, αλλά παράλληλα να βεβαιώσει την Ανάστασή του κατά τρόπο αναντίρρητο, σε όλες τις γενεές των ανθρώπων ανά τους αιώνας. Ωραιότατα διατυπώνει την αλήθεια αυτή ένα τροπάριο του Κανόνος της ζ΄ ωδής της Κυριακής του Θωμά: «Ου μάτην διστάσας ο Θωμάς τη εγέρσει σου ου κατέθετο, αλλ’ αναμφίλεκτον έσπευδεν αποδείξαι ταύτην Χριστέ τοις πάσιν έθνεσιν». Δηλαδή η απιστία του Θωμά δεν έγινε ματαίως και χωρίς λόγο, χωρίς να προκύψει ωφέλεια πνευματική. Διότι με την απιστία του έσπευδε, να αποδείξει την Ανάσταση αναντίρρητη και βεβαία σ’ όλους τους λαούς. Μετά από την συγκλονιστική αυτή εμπειρία, θριαμβευτική επακολουθεί η ομολογία του Θωμά: «Ο Κύριός μου και ο Θεός μου». Ομολογία όχι μόνον της Αναστάσεως, αλλά και της Θεότητος του Αναστάντος. Δηλαδή ωσάν να έλεγε: Εσύ που νίκησες τον θάνατο, δεν είναι δυνατόν παρά να είσαι ο πλάστης και δημιουργός μου, διότι η Ανάσταση, η νίκη επί του θανάτου, δεν είναι έργο ανθρωπίνης, αλλά θείας δυνάμεως.
Όπως μας πληροφορούν οι Πράξεις των Αποστόλων, ο Κύριος μετά την Ανάστασή Του εμφανίστηκε πολλές φορές, επί σαράντα ήμερες, σε διάφορα πρόσωπα και σε διάφορους τόπους. Η πιο σημαντική από αυτές υπήρξε η δεύτερη προς τους μαθητές, οκτώ ημέρες μετά την πρώτη, παρόντος και του Θωμά. Είναι δε η πιο σημαντική, διότι εδώ έχουμε όχι μόνον την θέα του Αναστάντος, αλλά επί πλέον και την ψηλάφιση του αναστημένου σώματος, οπότε η Ανάσταση επιβεβαιώνεται και δια των οφθαλμών και δια της αφής και δια της ακοής. Επί πλέον διακηρύσσεται από τον Θωμά, ότι ο Αναστάς Κύριος είναι ο σαρκωθείς Θεός Λόγος. Όλες οι εμφανίσεις του αναστημένου Κυρίου στο διάστημα των σαράντα ημερών είχαν ως σκοπό να βεβαιωθούν οι μαθητές, αλλά και κάθε καλοπροαίρετος άνθρωπος σ’ όλες τις επόμενες γενεές των ανθρώπων μέχρι της συντελείας των αιώνων, ότι η Ανάσταση είναι ένα αναντίρρητο ιστορικό γεγονός. Είναι το γεγονός εκείνο, πάνω στο οποίο θεμελιώνεται και στηρίζεται όλο το οικοδόμημα της πίστεως. Όπως μας βεβαιώνει ο απόστολος Παύλος, «Ει δε Χριστός ουκ εγήγερται, κενόν άρα το κήρυγμα ημών, κενή δε και η πίστις υμών…Ει δε Χριστός ουκ εγήγερται, ματαία η πίστις υμών» (Α΄ Κορ.15,14,17). Εάν ο Χριστός δεν αναστήθηκε δεν έχει πλέον κανένα νόημα και περιεχόμενο το κήρυγμά μας, αλλ’ επίσης είναι ματαία και κούφια από κάθε ουσιαστικό περιεχόμενο και η πίστη σας. Χωρίς την Ανάσταση όλο το χριστιανικό οικοδόμημα καταρρέει και μεταβάλλεται σε μια ιδεολογία, σε ένα ανθρώπινο φιλοσοφικό κατασκεύασμα, σε μια από τις πολλές θρησκείες του κόσμου, ανίκανο να σώσει και να λυτρώσει τον άνθρωπο από τον θάνατον, ο οποίος είναι κατά τον άγιο Ιουστίνο τον Πόποβιτς «η μόνη πικρία της ζωής, η μόνη πικρία της υπάρξεως. Εξ αυτού προέρχεται και όλη η τραγικότητα της ζωής».
Επειδή δε ακριβώς η Ανάσταση του Χριστού αποτελεί θεμελιακό γεγονός της πίστεως, έπρεπε να βεβαιωθή ως αδιάψευστη ιστορική πραγματικότητα από πολλούς αυτόπτες μάρτυρες. Οι αποδείξεις λοιπόν είναι πολλές, πειστικές και ατράνταχτες, αποκλείουν δε και το παραμικρό ενδεχόμενο αμφιβολίας. Όσοι εξακολουθούν να απιστούν, δεν έχουν επιχειρήματα και χάνονται στο σκοτάδι της απιστίας και εν τέλει στην απώλεια. Η αιτία της απιστίας βρίσκεται μέσα τους. Στο ότι δηλαδή κατά βάθος αγαπούν την αμαρτία και την ασωτία και δεν θέλουν να αλλάξουν ζωή: «Αύτη εστίν η κρίσις» λέγει ο Ευαγγελιστής, «ότι το φως ελήλυθεν εις τον κόσμον και ηγάπησαν οι άνθρωποι μάλλον το σκότος, ή το φως. Ην γαρ πονηρά αυτών τα έργα», (Ιω.3,19).
Ακόμη και μέχρι σήμερα πολλοί είναι εκείνοι που εξακολουθούν να προβάλλουν αντιρρήσεις για να αρνηθούν την Ανάσταση. Ας δούμε μερικές από αυτές: Ισχυρίζονται ότι οι μαθητές, όπως και οι μυροφόρες, εξαπατήθηκαν και ότι όσα είδαν, ήταν ψευδαισθήσεις. Όμως κάτι τέτοιο δεν μπορεί να ευσταθεί, διότι οι μαθητές δεν είχαν καμιά ψυχολογική προδιάθεση, να δεχθούν την Ανάσταση. Αντιθέτως ήσαν τρομερά δύσπιστοι. Τα Ευαγγέλια είναι πλήρως αποκαλυπτικά αυτών των ψυχικών τους διαθέσεων, διότι δυσπιστούσαν στις διαβεβαιώσεις των μυροφόρων, ότι Τον είχαν δει Αναστάντα.
Ισχυρίζονται επίσης ότι ο Χριστός δεν πέθανε πάνω στο σταυρό, αλλά έγινε στην περίπτωσή του κάποια νεκροφάνεια. Όμως και αυτός ο ισχυρισμός δεν ευσταθεί. Κατ’ αρχήν εδώ έχουμε τη μαρτυρία του Ρωμαίου κεντυρίωνος, ο οποίος βεβαίωσε τον Πιλάτο, ότι ο θάνατος του Χριστού είχε επέλθει. Έπειτα το Ευαγγέλιο μας πληροφορεί ότι ο Κύριος κατά την ίδια την ήμερα της Αναστάσεώς Του συμπορεύθηκε συζητώντας με δύο μαθητές Του προς Εμμαούς, που απείχε πάνω από δέκα χιλιόμετρα από τα Ιεροσόλυμα. Πως είναι δυνατόν κάποιος που έχει υποστεί νεκροφάνεια και επομένως βρίσκεται σε κατάσταση μεγάλης εξαντλήσεως, να μπορεί να περπατάει επί ώρες και να συζητάει, σαν να μη προηγήθηκε τίποτα;
Ο λόγος του Κυρίου προς τον Θωμά, αγαπητοί μου αδελφοί, «και μη γίνου άπιστος αλλά πιστός» δείχνει, ότι υπήρχε ενδεχόμενο ο Θωμάς και μετά την ψηλάφιση του αναστημένου Σώματος, να μην θελήσει, να πιστεύσει και να παραμείνει αμετανόητος στην απιστία. Από ένα τέτοιο όμως ενδεχόμενο κινδυνεύομε όλοι μας. Ας ανακρίνουμε τον εαυτό μας και ας εξετάσουμε τη συνείδησή μας, μήπως ενώ νομίζουμε, ότι δήθεν πιστεύουμε στο Χριστό, κατά βάθος όμως αγαπούμε την αμαρτία και επιζητούμε στην καθημερινή μας ζωή, να ικανοποιούμε τα πάθη μας, ενώ παράλληλα απέχουμε από τη ζωή και τα μυστήρια της Εκκλησίας. Πράγμα το οποίο δείχνει ότι η πίστη μας δεν είναι αληθινή και γνήσια.
Ας ευχηθούμε το ανέσπερο Φως του Αναστάντος Χριστού να καταυγάσει τις ψυχές μας και το φετινό Πάσχα να γίνει αφορμή ανανήψεως και μετανοίας. Αμήν.
Κυριακή του Θωμά, Πρεσβυτέρου Αθανασίου Μηνά.
Posted on 19 Απριλίου, 2026

«…καί μή γίνου ἄπιστος, ἀλλά πιστός».
Ἡ Εὐαγγελική περικοπή τῆς ἡμέρας εἶναι τελικῶς μία αἰσιόδοξη παρακαταθήκη γιά τόν ἄνθρωπο, γιά τήν ὑπαρξιακή του προοπτική. Ἀρκεῖ νά βρίσκεται ἐκεῖνος πάντοτε ἕτοιμος νά ἐξέλθει ἀπό τόν ἑαυτό του γιά νά συναντήσει τόν Ἀναστάντα Κύριον καί Θεόν, πού ἦλθε νά τόν ἀναγεννήσει, διά τῆς ἀληθοῦς Ὀρθοδόξου πίστεως καί ὁμολογίας.
Εἰσῆλθε «τῶν θυρῶν κεκλεισμένων» ὁ ἀναστάς Θεάνθρωπος ὥστε νά πλουτίσει αὐτόν πού Τόν λαμβάνει καί Τόν ὁμολογεῖ ὡς τόν γνήσιον Υἱόν τοῦ Πατρός, πού ἐνηνθρώπησε, ἔπαθε καί ἀνέστη, διά τήν ἡμῶν σωτηρίαν. «Τῇ γάρ χάριτί ἐστε σεσωσμένοι» . Ὡστόσο, γιά νά μήν ἀκυρώσει καί τό ἀνθρώπινο μέρος στό κατόρθωμα, προσθέτει ἐκεῖνο πού ἀπαιτεῖται ἀπό ἐμᾶς: «διά τῆς πίστεως» .
Ἐν τούτοις, οὔτε ἡ πίστη εἶναι ἀπό ἐμᾶς· γιατί, ἄν ὁ Χριστός, δέν ἔδειχνε θεϊκή συγκατάβαση καί δέν μᾶς προσκαλοῦσε νά ἀκουμπήσουμε «ἐπί τόν τύπον τῶν ἥλων», πῶς θά πιστεύαμε; Λένε οἱ Πατέρες: «· ὁ Θεός γάρ ἐστιν ὁ ἐνεργῶν ἐν ὑμῖν καί τό θέλειν καί τό ἐνεργεῖν ὑπέρ τῆς εὐδοκίας». Ὅμως, γιά νά μή μᾶς σώζει χωρίς τήν δική μας συμμετοχή, ὁ Θεός ἀπαιτεῖ τήν πίστη μας τελειωμένη διά τῶν ἔργων. Ὁ Θεός θέλει καί ἡ πίστη σώζει.
Αὐτή ἡ ἴδια ἡ πίστις εἶναι δῶρο τοῦ Θεοῦ «ἵνα μή τις καυχήσηται» , ἀλλά καί τά ἔργα τῆς πίστεως εἶναι ἀποτέλεσμα τῆς καθαρᾶς ὁμολογίας, τῆς βουλήσεως καί προαιρέσεως τοῦ ἀνθρώπου. «Ὁ Κύριός μου καί ὁ Θεός μου»· κι αὐτό ἕως κι αὐτοῦ τοῦ μαρτυρίου, ὕστερα ἀπό κόπους, νηστεῖες, ὁδοιπορίες πού ὑπόκεινται οἱ ἀληθινοί πιστοί.
Φρονοῦμε ἀδελφοί, ὅτι ἡ ἀνθρώπινη ἀδυναμία ὑπάρχει· ἀλλά πολλές φορές ἔχει γίνει μητέρα τῆς Ὀρθοδόξου ἡμῶν πίστεως. Ἐξηγούμαστε· ἄν δέν ἀμφέβαλλε ὁ Θωμᾶς, δέν θά Τόν ψηλαφοῦσε, δέν θά πίστευε· ἄν δέν πίστευε κατ’αὐτόν τόν τρόπο, δέν θά μποροῦσε νά μᾶς διδάξει νά πιστεύουμε κατά τόν ἴδιο τρόπο οἱ ἀπανταχοῦ Ὀρθόδοξοι χριστιανοί. Γι’ αὐτό τόν λόγο κι ἐμεῖς προσκυνοῦμε καί ὁμολογοῦμε τόν Ἀναστάντα Μεσσία· καί Ἐκεῖνος, πρός τήν ἡμῶν βοήθεια, ἔχει χαρίσει στήν ἁγίαν Του Ἐκκλησία τά χαριτόβρυτα σκηνώματα τῶν Ἁγίων, τίς μυροβλύζουσες ἁγίες εἰκόνες τῆς Παναγίας μητέρας Του, τήν ἁγίαν Ζώνην καί Ἐσθῆταν τῆς Θεοτόκου καί Ἀειπαρθένου ἕως τῆς συντελείας τῶν αἰώνων.
Ἔτσι, σύν Θεῷ, οἱ βίοι καί τά «σημεῖα» τῶν Ἁγίων ἕως τῶν ἡμερῶν μας, ὅπως ἐνδεικτικά Πορφυρίου τοῦ Καυσοκαλυβίτου καί Παϊσίου τοῦ Ἁγιορείτου, μεταφράζονται σέ ὅλο τόν κόσμο καί χιλιάδες ἀνθρώπων προσέρχονται στήν Ὀρθόδοξον Ἐκκλησίαν καί βαπτίζονται τό ἅγιον Ὀρθόδοξο Βάπτισμα, τό μόνον πού δύναται νά «ζυμώσει» ὅλο τό φύραμα καί νά σώσει κάθε ἄνθρωπο ἀπό τό σκοτάδι τῆς πλάνης τῶν εἰδώλων, τοῦ Μετανθρωπισμοῦ καί τῆς πονηρῆς τεχνητῆς Νοημοσύνης, πού ὑβρίζεται μέσῳ αὐτῆς τό Πνεῦμα τό Ἅγιο.
Ἡ δογματική διδασκαλία τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας καί τά θαύματα τῶν Ἁγίων της, πού ἡ ἀφετηρία τους ὑπάρχει μέσα στήν Ἁγία Γραφή καί τήν Ἱεράν Παράδοσιν, ἀναπτύσσονται θεολογικά καί μέ τήν σοφία τοῦ Ἁγίου Πνεύματος καταρδεύουν καί ποτίζουν τό Ἀδαμιαῖον γένος, ἐσαεί. Ἐπέτυχε λοιπόν ἡ ὁμολογία τοῦ Ἀποστόλου Θωμᾶ, νά καταστεῖ αἰώνιον κτῆμα τῆς Ἐκκλησίας τοῦ Χριστοῦ καί Θεοῦ· καί μέ εὐχέρεια ὁ κάθε καλοπροαίρετος ἄνθρωπος, διαχρονικά, μέσα στόν οἶκο τοῦ Θεοῦ νά ἑρμηνεύσει θεολογικά, ὀρθόδοξα τό Εὐαγγέλιο τοῦ Χριστοῦ νά πιστεύσει καί νά κατανοήσει τίς αἰώνιες ἀλήθειες τοῦ Πνεύματος τοῦ Ἁγίου.
Καί ἐμεῖς, ἁγία γερόντισσα, πιστεύουμε· ὅμως καί τῆς πίστεώς μας αἰτία εἶναι ὁ γλυκύτατος ἀναστάς Θεάνθρωπος Ἰησοῦς, ὁ Χριστός. Γιατί ἄν ὁ Υἱός καί Λόγος δέν ἐνσαρκώνονταν, τότε πῶς θά μπορούσαμε νά πιστεύσουμε; Γι’ αὐτό καί ὁ Ἀπόστολος ὀνομάζει τήν πίστη, θεῖον ἔργο.
Ἕνας ἄλλος λόγος πού ἀποδεικνύει ὅτι ἡ πίστη ἀποτελεῖ θεία Δωρεά, εἶναι τό ὅτι δέν θά μποροῦσε καθ’ ἑαυτήν νά σώζει, ἄν ὁ Θεός δέν εὐδοκοῦσε νά σώζει δι’ αὐτῆς. Θεία δωρεά δέν ἀποτελεῖ μόνον ἡ σωτηρία μας, ἀλλά καί ἡ ἴδια ἡ ζωή μας, ἡ ἴδια ἡ ψυχή, τό σῶμα, ἡ ὕπαρξή μας. Ὅλα ἀποτελοῦν δῶρα τοῦ Θεοῦ.
Εὐχαριστοῦμε τόν Ἅγιο Ἀπόστολο Θωμᾶ, ὁ ὁποῖος μέ τήν καλή ἀπιστία του, μᾶς δίδαξε καί ὁμολόγησε ὅτι: ὁ Χριστός κατῆλθε στόν κόσμό μας, γιά νά μᾶς δώσει ὅλα τά ἀπαραίτητα μέσα καί τίς δυνάμεις γιά τήν πραγματοποίηση αὐτοῦ τοῦ θείου σκοποῦ. Δηλαδή, τά ἱερά μυστήρια καί τίς θεῖες ἐντολές-ἀρετές.
Καί πράγματι, ἀδελφοί, ὅλα αὐτά ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι εἶναι ἐν τῇ Ὀρθοδόξῳ Ἐκκλησίᾳ προσιτά στούς πάντες. Δέν ὑπάρχει ἀμφιβολία ὅτι ὁ Χριστός σήμερα καί διά τοῦ ἀποστόλου Του, μᾶς προσέφερε ξεκάθαρα τήν ἐπίγνωση καί τῆς ἀληθινῆς προελεύσεως, ἀλλά καί τοῦ πραγματικοῦ στόχου τῆς ὑπάρξεως τοῦ ἀνθρώπου: «ἡ μέν προέλευση εἶναι ἐκ τοῦ Θεοῦ, καθώς καί ὁ ἄνθρωπος εἶναι “ποίημα τοῦ Θεοῦ”, ὁ δέ στόχος εἶναι ἡ ἐν Χριστῷ ζωή καί τά, ἐν Ἁγίῳ Πνεύματι, ἀγαθά ἔργα μας».
Στόν Ἀναστάντα Κύριον καί Θεόν μας, Ἰησοῦν, ἡ Δόξα, ἡ Βασιλεία, τό Κράτος εἰς τούς αἰῶνας. Ἀμήν.