Σήμερα 14 Οκτωβρίου 2026 εορτάζουν:

 

Άγιοι Ναζάριος, Προτάσιος, Γερβάσιος και Κέλσιος

Άγιος Κοσμάς ο Μελωδός επίσκοπος Μαϊουμά

Οσία Παρασκευή η Νέα η «Επιβατηνή»

Όσιος Σιλβανός ο Γέρων Ιερομάρτυρας

Άγιοι Σαράντα Μάρτυρες από την Αίγυπτο και Παλαιστίνη

Άγιος Πέτρος ο Αυσελάμου

Άγιος Ευθύμιος ο Νέος ο εν Θεσσαλονίκη

Άγιος Ιγνάτιος ο Αγαλλιανός, Αρχιεπίσκοπος Μηθύμνης, ο Θαυματουργός

Ανάμνηση θαύματος Οσιομάρτυρος Παρασκευής εν Xίω

Όσιος Νικόλαος ο απλός και θαυματουργός δούκας Τζερνηγοβιγίας «ὁ ἐν τῷ....

Σύναξη της Υπεραγίας Θεοτόκου του Γιαχρόμ

 

Νηστεία

Παύλος Μελάς: Ο οργανωτής και πρωτομάρτυρας του Μακεδονικού Αγώνα

 

Αξιωματικός του Ελληνικού Στρατού, που ηγήθηκε αντάρτικων σωμάτων στη Μακεδονία και σκοτώθηκε στη Στάτιστα Καστοριάς, αποτελώντας σύμβολο αυτοθυσίας.

Διαβάστε περισσότερα...

Σήμερα 13 Οκτωβρίου 2026 εορτάζουν:

 

Άγιοι Κάρπος, Πάπυλος, Αγαθόδωρος και Αγαθονίκη

Αγία Χρυσή η Νεομάρτυς

Άγιος Βενιαμίν ο Διάκονος ο Ιερομάρτυρας που μαρτύρησε στην Περσία

Άγιος Φλωρέντιος

Άγιος Διόσκορος

Όσιος Νικήτας ο Ομολογητής και Πατρίκιος

Άγιος Αντίγονος

Άγιος Διοκλητιανός

Όσιος Βενιαμίν ο Έγκλειστος ο «εν τω Σπηλαίω»

Άγιος Ιάκωβος o Χαματουρίτης

Άγιος Μαρτύροχος

 

Άγιοι Κάρπος, Πάπυλος, Αγαθόδωρος και Αγαθονίκη

 

Άγιοι Κάρπος, Πάπυλος, Αγαθόδωρος και Αγαθονίκη

Ημερομηνία Εορτής:	13/10/2026
Τύπος εορτής:	Σταθερή. Εορτάζει στις 13 Οκτωβρίου εκάστου έτους.
Άγιοι που εορτάζουν:	Αγιος Καρπος Αγιος Αγαθοδωρος Αγια Αγαθονικη Αγιος Παπυλος
Ιερά Λείψανα:	Αποτμήματα του Ιερού Λειψάνου του Αγίου Πάπυλου βρίσκονται στις Μονές Σταυρονικήτα Αγίου Όρους και Τιμίου Σταυρού Σάμου. Αποτμήματα του Ιερού Λειψάνου του Αγίου Κάρπου βρίσκονται στις Μονές Σταυρονικήτα Αγίου Όρους και Τιμίου Σταυρού Σάμου.
Τελευταία ενημέρωση:	15/10/2011 16:59
Περιεχόμενα:	Βιογραφία Λειτουργικά κείμενα Αγιογραφίες / Φωτογραφίες Οπτικοακουστικό Υλικό Παραπομπές

Βιογραφία

Eις τον Kάρπον και Πάπυλον.
Κάρπῳ, Παπύλῳ, τοῖς Θεοῦ καρποῖς δύο,
Πᾶς πυλεὼν τμηθεῖσιν ἠνοίγη πόλου.

Eις τον Aγαθόδωρον.
Ἀγαθόδωρον δωρεῶν πληθὺς μένει,
Πρὸς πληθὺν ἀθλήσαντα δεινῶν μαστίγων.

Eις την Aγαθονίκην.
Οὐκ ἐμποδὼν σοι, Μάρτυς Ἀγαθονίκη,
Τὸ θῆλυ πρὸς τὸ θεῖον ἐκ ξίφους τέλος.

Κάρπον σὺν Παπύλῳ δεκάτῃ τρίτῃ ἔκτανε χαλκός.

Οι Άγιοι Κάρπος, Πάπυλος, Αγαθόδωρος και Αγαθονίκη μαρτύρησαν όταν αυτοκράτορας ήταν ο Δέκιος (249 - 251 μ.Χ.), σκληρότατος διώκτης των χριστιανών. Όλοι, πατρίδα είχαν την Πέργαμο.

Ο Κάρπος, με άρτια γραμματική μόρφωση, ευσεβέστατος και με πολλές υπηρεσίες στην Εκκλησία, είχε γίνει επίσκοπος Θυατείρων. Ο Πάπυλος, που είχε σπουδάσει ιατρική και πρόσφερε τις υπηρεσίες του αμισθί, έγινε διάκονος και άμεσος συνεργάτης του Καρπού. Ο Αγαθόδωρος, ψυχή εκλεκτή και πιστή, ήταν υπηρέτης στην επισκοπή Θυατείρων. Όταν και τους τρεις συνέλαβε ο ανθύπατος Ουαλέριος, ομολόγησαν μπροστά του με παρρησία το Χριστό. Τότε ο Ουαλέριος τους είπε: «Οι χριστιανοί είναι δεισιδαίμονες, ανίκανοι, χωρίς ανώτερα αισθήματα. Εσείς, σαν μορφωμένοι άνθρωποι, αμέσως πρέπει να τους αρνηθείτε». Στην κατηγορία αυτή, απάντησε ο Επίσκοπος Κάρπος με τα λόγια του Αποστόλου Παύλου. Μια απάντηση που ίσχυε, ισχύει και θα ισχύει στους αιώνες, για το φρόνημα των συνειδητών χριστιανών. Είπε λοιπόν: «Κοπιῶμεν ἐργαζόμενοι ταῖς ἰδίαις χερσὶ λοιδορούμενοι εὐλογοῦμεν, διωκόμενοι ἀνεχόμεθα, βλασφημούμενοι παρακαλοῦμεν», που σημαίνει, εμείς οι χριστιανοί βασιλιά, κοπιάζουμε με τα ίδια μας τα χέρια. Έπειτα, την ώρα που οι άπιστοι στο Ευαγγέλιο μας βρίζουν και μας περιγελούν, εμείς ευχόμαστε αγαθά γι' αυτούς. Ενώ μας καταδιώκουν, τους δείχνουμε ανοχή, ενώ μας συκοφαντούν, απαντούμε με λόγια γλυκά και παρακλητικά.

Εκνευρισμένος ο Ουαλέριος από την απάντηση, αφού τους βασάνισε, μαζί με την αδελφή του Παπύλου Αγαθονίκη, όλους τους αποκεφάλισε.

Λιγότερα (-)

Λειτουργικά κείμενα

Ἀπολυτίκιον  (Κατέβασμα)
Ἦχος γ’. Θείας πίστεως.
Βίον ἔνθεον, διαδραμόντες, Χριστοῦ ὤφθητε, συγκληρονόμοι, δι' ἀθλήσεως ἐχθρὸν τροπωσάμενοι, Καρπὲ σοφὲ καὶ κλεινὲ Ἀγαθόδωρε, Ἀγαθονίκη καὶ Πάπυλε ἔνδοξε. Θεῖοι Μάρτυρες, Χριστῷ τῷ Θεῷ πρεσβεύσατε, δωρήσασθαι ἤμιν τὸ μέγα ἔλεος.

Κοντάκιον
Ἦχος δ’. Ὁ ὑψωθεὶς.
Ὡς θησαυρὸν πολυτελὴ ὁ Δεσπότης, καὶ κρήνην βρύουσαν κρουvοὺς ἰαμάτων, τοῖς ἐπὶ γῆς παρέσχετο τὰ λείψανα ὑμῶν, νόσους μὲv καθαίροvτα, παθημάτωv ποικίλωv, χάριν δὲ βραβεύοντα, ταῖς ψυχαῖς ἀενάως, διὸ συμφώvως...

Περισσότερα (+)

Αγιογραφίες / Φωτογραφίες

Άγιοι Κάρπος, Πάπυλος, Αγαθόδωρος και Αγαθονίκη

Άγιος Κάρπος

Άγιοι Πάπυλος

Άγιοι Κάρπος, Πάπυλος, Αγαθόδωρος και Αγαθονίκη

Οπτικοακουστικό Υλικό

Ακούστε το απολυτίκιο!

Αγία Χρυσή η Νεομάρτυς

Αγία Χρυσή η Νεομάρτυς

Ημερομηνία Εορτής:	13/10/2026
Τύπος εορτής:	Σταθερή. Εορτάζει στις 13 Οκτωβρίου εκάστου έτους.
Άγιοι που εορτάζουν:	Αγια Χρυση η Νεομαρτυς (; - 1795)
Τελευταία ενημέρωση:	07/05/2011 19:58
Περιεχόμενα:	Βιογραφία Λειτουργικά κείμενα Αγιογραφίες / Φωτογραφίες Σχετικές συνδέσεις Παραπομπές

Βιογραφία

Eν ταις βασάνοις χρυσός οίον καμίνω,
Xρυσή εδείχθης ηγλαϊσμένη όλη.

Η Αγία Χρυσή γεννήθηκε στο χωριό Σλάτενα (σημερινή Χρυσή) της επαρχίας Αλμωπίας Νομού Πέλλης. Ο πατέρας της ήταν φτωχός και είχε τέσσερις θυγατέρες. Η Χρυσή ήταν ωραία στο σώμα και στην ψυχή.

Κάποτε, ενώ βρισκόταν μαζί με άλλες γυναίκες στους αγρούς και μάζευε καυσόξυλα, την απήγαγε κάποιος Τούρκος και τη μετέφερε στο σπίτι του. Ο Τούρκος προσπάθησε με κολακείες να την εξισλαμίσει και να την κάνει γυναίκα του. Η Χρυσή όμως αντιστάθηκε και δυναμικά απάντησε: «Εγώ τον Χριστό μόνο γνωρίζω για νυμφίο μου, που δεν θα αρνηθώ και αν ακόμα με κομματιάσεις». Οι γονείς και οι συγγενείς της Χρυσής, με εξαναγκασμό των Τούρκων, την παρακαλούσαν να δεχτεί τον μωαμεθανισμό για να σωθεί. Αλλά η μεγαλόψυχη Χρυσή τους απάντησε ότι: «πατέρα έχω τον Κύριό μου Ιησού Χριστό, μητέρα την Κυρία Θεοτόκο, αδελφούς δε και αδελφές έχω τους Αγίους και τις Αγίες της Εκκλησίας μας».

Μπροστά λοιπόν στη σταθερότητα της Χρυσής, οι Τούρκοι απάντησαν με φρικτά βασανιστήρια. Τελικά στις 13 Οκτωβρίου 1795 μ.Χ., κατέκοψαν το σώμα της με μαχαίρια και έτσι πανάξια έλαβε το στεφάνι του μαρτυρίου από τον Νυμφίο Χριστό.

Λιγότερα (-)

Λειτουργικά κείμενα

Ἀπολυτίκιον
Ἦχος γ’. Θείας Πίστεως.
Σκεῦος χρύσεον, τῆς παρθενίας, καὶ ἀκήρατος, νύμφη Κυρίου, ἐχρημάτισας Χρυσῆ καλλιπάρθενε· τὴν γὰρ ἁγνείαν ἀμέμπτως φυλάττουσα, ὐπὲρ Χριστοῦ θεοφρόνως ἐνήθλησας· Μάρτυς ἔνδοξε, ἱκέτευε τὸν Νυμφίον σου, δωρήσασθε ἡμῖν τὸ μέγα ἔλεος.

Κοντάκιον
Ἦχος δ’. Ἐπεφάνης σήμερον.
Χρυσωθεῖσα Πνεύματι, Τῷ Παναγίῳ, τὴν ἁγνείαν ἔφθορον, τὴν σὴν ἐτήρησας Χριστῷ, καὶ ὑπὲρ φύσιν ἠγώνισαι, παρθενομάρτυς, Χρυσῆ ἀξιάγαστε.

Μεγαλυνάριον
Τὴν Παρθενομάρτυρα τοῦ Χριστοῦ, τὴν κεχρυσωμένην, σώματί τε καὶ τῇ ψυχῇ, Χρυσῆν τὴν ἁγίαν, αἰνέσωμεν...

Περισσότερα (+)

Αγιογραφίες / Φωτογραφίες

Αγία Χρυσή η Νεομάρτυς

Αγία Χρυσή η Νεομάρτυς

Αγία Χρυσή η Νεομάρτυς

Αγία Χρυσή η Νεομάρτυς

Αγία Χρυσή η Νεομάρτυς

Μακρια απο αιρετικους!

 

«Μωρὰς δὲ ζητήσεις καὶ γενεαλογίας καὶ ἔρεις καὶ μάχας νομικὰς περιΐστασο· εἰσὶ γὰρ ἀνωφελεῖς καὶ μάταιοι» (Τίτ. 3,9)

Εἶνε ἀνάγκη νὰ τὸ ποῦμε, ἀγαπητοί μου, ὅ­τι ζοῦμε σὲ ἐποχὴ κρίσιμη γιὰ ὅλη τὴν ἀν­θρωπότητα; Ἡ γενεά μας εἶνε «γενεὰ ἄπιστος καὶ διεστραμμένη», ὅπως εἶπε ὁ Κύριος (Ματθ. 17,17). Στὰ παλιὰ εὐλογημένα χρόνια ἄκουγαν τὴ λέξι «ἁμαρτία» καὶ ἔτρεμαν. Τώρα, καὶ τὴν πιὸ μεγάλη ἁμαρτία, τὴν κάνουν καὶ σαρκάζουν καὶ εἰρωνεύονται τοὺς πιστούς.
Ἀλλὰ τὸ Εὐαγγέλιο, ὅπως ἡ ζυγαριὰ τοῦ φαρμακείου, τὰ ζυγίζει ὅλα. Καὶ τί μᾶς λέει ὁ Χριστός· ὅτι θὰ δώσουμε λόγο ὄχι μόνο γιὰ τὰ μεγάλα ἐγκλήματά μας, ἀλλὰ καὶ γιὰ ἕναν «ἀργὸν» λόγο (Ματθ. 12,36), γιὰ ἕνα λόγο περιττὸ ποὺ λέμε. Καὶ γι᾿ αὐτὸ μᾶς συμβουλεύει, νὰ προσέχουμε τί λέμε καὶ τί συζητᾶμε.
Ὅσοι δὲν προσέχουν τὴ γλῶσσα κινδυνεύ­ουν. Καὶ ἀκριβῶς γιὰ τὸν κίνδυνο αὐτό, καὶ μάλιστα ἕνα ὡρισμένο ἁμάρτημα τῆς γλώσσης, φωνάζει σήμερα ὁ ἀπόστολος Παῦλος (βλ. Τίτ. 3,8-15) καὶ μᾶς λέει· Προσέχετε τί συζητήσεις κάνετε μὲ τοὺς διαφόρους ἀνθρώπους, καὶ πρὸ παντὸς μὲ τοὺς αἱρετικούς. Μὴν ἀνοίγετε κουβέντες μ᾿ αὐτούς· διότι αὐτὲς οἱ συζητή­σεις «εἶνε ἀνωφελεῖς καὶ μάταιες» (ἔ.ἀ. 3,9). Ὅ­σο εἶνε ἐπικίνδυνο νὰ κουβεντιάζῃς μὲ ἕνα πόρνο ἢ ἕνα μοιχὸ ἢ ἕνα μέθυσο, ἄλλο τόσο εἶ­νε ἐπικίνδυνο νὰ μιλᾷς μὲ ἕναν αἱρετικό.
Αὐτὸ τὸν κίνδυνο πρέπει νὰ τὸν ἐξηγήσου­με λεπτομερέστερα.

Ὁ ἀπόστολος Παῦλος τὰ ἔγραψε αὐτὰ στὸ μαθητή του, τὸν πρῶτο ἐπίσκοπο Κρήτης, τὸν Τίτο. Τότε οἱ λίγοι Χριστιανοὶ τῆς μεγαλονήσου ἦταν ζωνταντοί. Εἶχαν ζῆλο καὶ προσπαθοῦσαν νὰ μεταδώσουν τὴν πίστι καὶ σ᾿ ἄλ­λες ψυχές. Ἄνοιγαν συζητήσεις καὶ μὲ ἑβραίους καὶ μὲ εἰδωλολάτρες. Καὶ ἀπὸ ὑπερβολι­κὸ ζῆλο παρέτειναν πολὺ τὶς συζητήσεις, οἱ ὁ­ποῖες καταντοῦσαν ἀτέρμονες. Ἐκεῖνοι ὅ­μως ἦταν πείσμονες καὶ δὲν μετανοοῦσαν. Γι᾿ αὐτὸ λέει σήμερα ὁ Παῦλος· Μὴν ἀνοίγετε συζητήσεις μ᾿ αὐτούς, κρατῆστε τὴν ὀρθόδοξο πίστι.
Τὸ κακὸ αὐτὸ συνεχίστηκε καὶ μετὰ τοὺς ἀ­ποστόλους, ἀγαπητοί μου. Διότι πάντοτε, ὅ­πως καὶ στὰ χρόνια τῶν ἀποστόλων, ὑπῆρχαν ἄνθρωποι ποὺ τὴ γνώμη τους τὴν ἔβαζαν παραπάνω ἀπὸ τὴν Ἐκκλησία, ἡ ὁποία αὐθεντικά, μὲ κῦρος ἐγγυημένο, ἑρμηνεύει γνήσια τὰ κείμενα τῶν ἁγίων Γραφῶν.
Σᾶς φέρνω δύο παραδείγματα.
• Διδάσκει ἡ Ἐκκλησία μας στὸ «Πιστεύω», ὅτι ὁ Χριστὸς εἶνε «ὁμοούσιος τῷ Πατρί, δι᾿ οὗ τὰ πάντα ἐγένετο». Τί σημαίνει «ὁμοούσιος»; Ἔχει μεγάλη σημασία. Σημαίνει, ὅτι ὁ Υἱὸς εἶνε τῆς ἴδιας οὐσίας μὲ τὸ Θεὸ Πατέρα, ἴσος μὲ τὸ Θεό, εἶνε Θεὸς ὁ ἴδιος. Οἱ αἱρετικοὶ λοιπὸν ἔλεγαν·
–Σᾶς παρακαλοῦμε, στὸ «ὁμοούσιος» νὰ προσθέσουμε ἕνα γράμμα τοῦ ἀλφαβήτου. Ἀπὸ «ὁμοούσιος» νὰ τὸ κάνουμε «ὁμοιούσι­ος». Εἶνε τίποτα νὰ προσθέσουμε ἕνα γιῶ­τα;…
–Ὄχι, ἀπαντᾷ ὁ Μέγας Ἀθανάσιος καὶ οἱ ἄλλοι πατέρες· διότι μὲ τὸ «ὁμοιούσιος» παύουμε πλέον νὰ κηρύττουμε τὴ θεότητα τοῦ Χριστοῦ.
Ἔτσι, καὶ γιὰ ἕνα γράμμα, ἔκαναν ἀγῶνες. Γιατὶ ὅποιος ἐδῶ ἀφαιρέσῃ ἢ προσθέσῃ κάτι, νοθεύει τὴν πίστι, εἶνε αἱρετικός. Οὔτε προσ­­θήκη οὔτε ἀφαίρεσι δέχεται ἡ Ὀρθοδοξία, ὅ­πως τὸ μάτι δὲν δέχεται οὔτε τρίχα. Καὶ οἱ αἱ­ρετικοὶ σὰν τρίχα τὸ ἔβλεπαν αὐτό. Ἀλλὰ εἶ­χε μεγάλη σοβαρότητα, καὶ οἱ ἅγιοι πατέρες δὲν τὸ δέχτηκαν. Κ᾿ ἐπειδὴ οἱ ἀρειανοὶ ἐπέμεναν, τοὺς ἀφώρισαν.
• Ἕνα δεύτερο παράδειγμα μᾶς δίνει ἡ σημερινὴ ἑορτὴ τῶν Πατέρων τῆς Ἑβδόμης Οἰ­κουμενικῆς Συνόδου. Τότε εἶχαν παρουσιαστῆ οἱ εἰκονομάχοι, ποὺ ἔλεγαν· Αὐτὲς οἱ εἰ­κό­νες, πού ᾿χετε καὶ προσκυνᾶτε –τὸ λένε καὶ σήμερα οἱ προτεστάντες καὶ οἱ χιλιασταί–, αὐτὲς οἱ εἰκόνες εἶνε εἴδωλα…
Ἀλλὰ ἐμεῖς δὲν ἔχουμε τὶς εἰκόνες ὡς εἴ­δωλα. Διότι σᾶς ἐρωτῶ· σὲ ποιό σαλόνι χιλιαστοῦ ἢ προτεστάντου δὲν ἔχουν τὴ φωτογραφία τῆς μάνας τους; Ὅπως στὰ σπίτια ἔ­χουμε φωτογραφίες τῶν ἀγαπημένων μας, ἔτσι καὶ στὴν ἐκκλησία ἔχουμε τὶς εἰκόνες τῶν ἁγίων μας, τῶν ἡρώων τῆς πίστεώς μας, γιὰ νὰ τοὺς βλέπουμε καὶ νὰ παραδειγματιζώμαστε.
Σήμερα ἑορτάζουμε τὴ νίκη τῶν εἰκόνων, τὴ νίκη τῶν πατέρων ἐναντίον τῶν εἰκονομάχων. Γι᾿ αὐτὸ διαβάζεται ὁ ἀπόστολος ποὺ λέει· «Αἱρετικὸν ἄνθρωπον μετὰ μίαν καὶ δευτέ­ραν νουθεσίαν παραιτοῦ, εἰδὼς ὅτι ἐξέστραπται ὁ τοιοῦτος καὶ ἁμαρτάνει ὢν αὐτοκατάκριτος» (Τίτ. 3,10).
Τί σημαίνει «αὐτοκατάκριτος»; Ἀπὸ τὴ στι­γμὴ ποὺ θὰ φύγῃς ἀπ᾿ τὸ μαντρὶ αὐτὸ ποὺ λέγεται Ἐκκλησία, χάνεσαι. Ἐδῶ βαπτίστηκες, ἐ­δῶ ἐβύζαξες τὸ γάλα τῆς μάνας σου, ἐδῶ στε­φανώθηκες, ἐδῶ ἔζησες ὅλα τὰ σημαν­τικὰ γεγονότα τῆς ζωῆς σου. Τί κακὸ σοῦ ἔκανε ἡ Ὀρθοδοξία; Ποῦ ἔσφαλε ἡ Ὀρθοδοξία; Βγαίνεις λοιπὸν καὶ πηγαίνεις στοὺς χιλιαστάς, στοὺς φράγκους, στοὺς προτεστάντες; Τότε δίνεις κλωτσιὰ στὴ Μάνα σου τὴν Ἐκ­κλησία σὰν τὸ ἀχάριστο παιδί. Δίνεις κλωτσιὰ στὴν κολυμβήθρα, στὶς εἰκόνες, σὲ ὅλα τὰ μυ­στήρια. Ἔτσι κάνεις; Ἔ τότε θά ᾿χῃς μέσα σου κάρβουνο ἀναμμένο.
Ἀπὸ τὸν καιρὸ ποὺ θ᾿ ἀρνηθῇ κάποιος τὴν Ὀρθοδοξία, ἡ συνείδησί του θὰ τοῦ φωνάζῃ, Εἶσαι Ἰούδας! Καὶ σὰν τὸν Ἰούδα δὲν θά ᾿χῃ ἡσυχία. Ὅποιος ἀρνεῖται τὴν Ὀρθοδοξία μας, θὰ εἶνε «αὐτοκατάκριτος». Δὲν εἶνε ἀνάγκη νὰ τὸν δικάσῃ ἡ Ἐκκλησία· αὐτὸς θά ᾿χῇ κάρβουνο ἕως ὅτου πεθάνῃ. Θὰ φωνάζῃ μέσα του ἡ συνείδησι· Πρόδωσες τὸ Χριστὸ γιὰ τριάκοντα ἀργύρια!…
Καὶ στὴ φτωχή μας πατρίδα γιὰ τριάκοντα ἀργύρια πουλᾶνε τὴν ψυχή τους στὸν διάβολο. Ναί, καὶ σήμερα τὸ κακὸ συνεχίζεται. Ἔγινε ἡ πατρίδα μας ἀμπέλι ξέφραγο.
Πότε θὰ ᾿ρθῇ ἡ μέρα νὰ ξυπνήσουμε, νὰ φράξουμε τὸ ἀμπέλι καὶ νὰ μὴν ἀφήνουμε νὰ μπαίνουν τ᾿ ἀγριογούρουνα νὰ ξερριζώνουν τὰ κλήματα τῆς ἁγίας μας Ἐκκλησίας; Τώρα ἔ­γινε ἀμπέλι ξέφραγο. Μπαίνουν οἱ φράγκοι, μπαίνουν οἱ προτεστάντες, μπαίνουν οἱ χιλι­ασταί, μπαίνουν οἱ γεδαιωνῖτες, μπαίνουν οἱ σαββατισταί, μπαίνουν οἱ πεντηκοστιανοί, μπαί­νουν οἱ ἀνατολικὲς θρησκεῖες…

* * *

Τί πρέπει νὰ κάνουμε; Νὰ ἐφαρμόσουμε αὐ­τὸ ποὺ λέει ὁ ἀπόστολος Παῦλος. Τί μᾶς λέει; Μακριά ἀπὸ τὶς αἱρέσεις! Μὴν ἀνοίγετε ψιλοκουβέντες μὲ τοὺς αἱρετικούς.
Εἶδες τί ἔπαθε ἡ Εὔα, πῶς γελάστηκε; Παρουσιάστηκε ὁ διάβολος μέσα στὸν παράδεισο. Ὄχι μὲ κέρατα καὶ οὐρές. Ἂν παρουσιαζό­ταν ἔτσι, ποιός θὰ τὸν πλησίαζε; Ὁ διάβολος εἶνε εὐγενέστατος, τζέντελμαν, ἔχει πολ­λοὺς τρόπους. Πῶς παρουσιάστηκε; Ὡς «ὄφις» (Γέν. 3,1). Ὁ ὄφις, πρὶν νὰ τὸν καταραστῇ ὁ Θεός, ἦταν τὸ ὡραιότερο πουλί. Ἀπ᾿ ὅλα τὰ πουλιὰ αὐτὸ ἀγαποῦσε ἡ Εὔα· καὶ διὰ μέσου τοῦ που­λιοῦ αὐτοῦ, ποὺ ἔγινε κατόπιν φίδι καὶ σερνό­ταν στὴ γῆ, ἄνοιξε κουβέντα ἡ Εὔα. Ἄνοιξε ψιλοκουβέντα μὲ τὸν διάβολο, καὶ κατήντησε νὰ βρεθῇ ἐκτὸς τοῦ παραδείσου.
Σὰν τὸν ὄφι μιλᾶνε καὶ οἱ αἱρετικοί. Μέλι στάζουν τὰ χείλη τους· ἀλλὰ μέσ᾿ στὴν καρδιὰ ἔχουν φαρμάκι. Λέει λοιπὸν ὁ ἀπόστολος Παῦλος· Μακριά, παιδιά μου, ἀπὸ τοὺς αἱρετικούς. Ὅπως φεύγεις ἀπὸ ἕνα σπίτι ἁμαρτωλό, ἔτσι νὰ φεύγῃς κι ἀπὸ τὸ σπίτι τῆς αἱ­ρέσεως. Ὁ δὲ εὐαγγελιστὴς Ἰωάννης, ποὺ ἡ καρδιά του εἶνε γεμάτη ἀγάπη, λέει κάτι ἄλλο φοβερώτερο. Ὅταν, λέει, χτυπήσῃ τὴν πόρτα σου μιὰ ἁμαρτωλὴ γυναίκα καὶ ζητήσῃ ψωμί, νὰ τῆς δώσῃς· ἂν ζητήσῃ ἕνας κακοῦργος ἕνα ποτήρι νερό, νὰ τοῦ τὸ δώσῃς· εἶνε ἄν­θρωπος. Ἂν ὅμως χτυπήσῃ τὴν πόρτα σου αἱ­ρετικὸς μὲ φυλλάδια, τότε; Μὴν ἀκοῦτε ἐμένα τὸν ἁμαρτωλό, ἀκοῦστε τὸν εὐαγγελιστὴ Ἰωάννη, ποὺ λέει· Ἂν παρουσιαστῇ αἱρετικὸς ἄνθρωπος, ποὺ ἀρνεῖται τὸ Χριστὸ καὶ τὴν πίστι μας, οὔτε καλημέρα νὰ τοῦ λὲς καὶ οὔτε στὸ σπίτι σου νὰ τὸν βάζῃς (βλ. Β΄ Ἰω. 10).
Αὐτὰ μᾶς διδάσκει σήμερα ὁ ἀπόστολος. Ὄχι, δὲν ἔχουμε κουβέντες οὔτε μὲ τοὺς προ­τεστάντες οὔτε μὲ τὸν πάπα, γιατὶ ὅλοι εἶνε ἄ­πιστοι. Θὰ μείνουμε ὀρθόδοξοι, ἐδῶ στὰ φτω­χά μας βράχια.
Δὲν μᾶς ἔμεινε τίποτα ἄλλο στὸν κόσμο. Χάσαμε τὴν Πόλι, χάσαμε τὴ Μικρὰ Ἀσία, χάσαμε τὰ πάντα. Μείναμε μὲ τὴν πίστι τὴν ὀρ­θόδοξο. Ζητοῦν νὰ μᾶς πάρουν καὶ τὴν πίστι μας; Παιδιὰ τῆς Ἑλλάδος, μείνετε πιστοί. Πιστοὶ μέχρι θανάτου, ὣς τὴν τελευταία στιγμή, γιὰ νὰ ποῦμε κ᾿ ἐμεῖς τὸ «Μνήσθητί μου, Κύριε, ὅταν ἔλθῃς ἐν τῇ βασιλείᾳ σου» (Λουκ. 23,42)· ἀμήν.

(†) ἐπίσκοπος Αὐγουστῖνος

ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΣ ΚΑΝΤΙΩΤΗΣ

Ἀπομαγνητοφωνημένη ὁμιλία, ἡ ὁποία ἔγινε σὲ ἱ. ναὸ τῶν Ἀθηνῶν πιθανὸν τὸν Ὀκτώβριο τοῦ 1964. Καταγραφή, σύντμησις καὶ ἐλαφρὰ προσαρμογὴ 14-10-2001, ἐπανέκδοσις 17-8-2026.

ΑΠΟ ΤΑ ΟΣΤΑ ΤΗΣ ΜΙΚΡΑΣ ΑΣΙΑΣ ΣΤΑ ΧΡΥΣΑ ΔΟΝΤΙΑ ΤΟΥ ΑΟΥΣΒΙΤΣ

Όταν ακόμη και οι νεκροί αποκτούσαν αξία
Υπάρχουν πλευρές της Μικρασιατικής Καταστροφής που παραμένουν σχεδόν άγνωστες. Μία από τις πιο σκοτεινές είναι η ιστορία των φορτίων οστών που, σύμφωνα με εφημερίδες της εποχής, έφυγαν το 1924 από τη Μικρά Ασία με προορισμό βιομηχανίες της Δυτικής Ευρώπης.
Οστά ανθρώπων ανακατεμένα, σε ορισμένες μαρτυρίες, με οστά ζώων.
Οστά που συγκεντρώνονταν σε σακιά, φορτώνονταν σε εμπορικά πλοία και ταξίδευαν προς τη Μασσαλία και το Άμστερνταμ.
Προορίζοντας για βιομηχανική χρήση και κυρίως για την παραγωγή λιπασμάτων.
Σήμερα κάτι τέτοιο ακούγεται αδιανόητο.

Στις αρχές όμως του 20ού αιώνα τα οστά ήταν εμπορεύσιμη πρώτη ύλη.
Αλέθονταν για την παραγωγή οστεάλευρου και φωσφορικών λιπασμάτων και χρησιμοποιούνταν σε διάφορες βιομηχανικές διαδικασίες.
Το ανατριχιαστικό ερώτημα είναι. Ανάμεσα σε αυτά τα οστά υπήρχαν και λείψανα των ανθρώπων που είχαν χαθεί στη Μικρά Ασία;
Οι εφημερίδες του 1924 απαντούσαν πως ναι.

Τον Απρίλιο του 1924 εμφανίζεται στις πηγές το ολλανδικό ατμόπλοιο Venus.
Η αθηναϊκή εφημερίδα «Ελεύθερος Λόγος» έγραφε στις 20 Απριλίου ότι το πλοίο είχε φορτώσει στη Σμύρνη και κατευθυνόταν προς την Ολλανδία μεταφέροντας οστά που αποδίδονταν σε νεκρούς της Μικράς Ασίας. Σύγχρονη έρευνα έχει συγκεντρώσει και άλλα δημοσιεύματα γύρω από το ίδιο ταξίδι.
Σε μαρτυρία που συντάχθηκε στη Σάμο περιγράφονταν οστά αλόγων, βοδιών και καμήλων μαζί με ανθρώπινα οστά, συγκεντρωμένα σε σάκους.
Λίγους μήνες αργότερα όμως εμφανίζεται μια ακόμη πιο συγκλονιστική είδηση.
Στις 23 Δεκεμβρίου 1924 οι New York Times δημοσίευσαν ανταπόκριση από το Παρίσι με τίτλο Yarn of a Cargo of Human Bones.

Η εφημερίδα ανέφερε ότι στη Μασσαλία είχε προκαλέσει αναστάτωση η πληροφορία πως πλοίο υπό βρετανική σημαία, το οποίο αναφέρεται ως Zan, μετέφερε ένα «μυστηριώδες φορτίο» 400 τόνων ανθρώπινων οστών, προορισμένων για βιομηχανίες της πόλης.
Σύμφωνα πάντα με εκείνο το δημοσίευμα, τα οστά λέγονταν ότι είχαν φορτωθεί στα Μουδανιά της Προποντίδας και ότι προέρχονταν από θύματα των σφαγών στη Μικρά Ασία.

Η ίδια η εφημερίδα κρατούσε επιφύλαξη και έγραφε ότι αναμενόταν έρευνα για τις πληροφορίες αυτές.
Σε ελληνικές πηγές της ίδιας περιόδου εμφανίζεται και το όνομα Jean M. Το πλοίο αυτό υπήρχε πράγματι και καταγράφεται στα βρετανικά Εθνικά Αρχεία με επίσημο αριθμό 195089.
Δεν έχουμε σήμερα ένα τελωνειακό ή επιστημονικό έγγραφο που να αποδεικνύει ότι και οι 400 τόνοι ήταν αποκλειστικά ανθρώπινα οστά και ακόμη περισσότερο ότι ανήκαν όλα σε Έλληνες. Άλλα δημοσιεύματα μιλούσαν για Έλληνες, άλλα για Αρμενίους και άλλα γενικότερα για θύματα της Μικράς Ασίας.

Η αντίδραση των λιμενεργατών της Θεσσαλονίκης
Πριν φθάσει στη Μασσαλία, το πλοίο πέρασε από τη Θεσσαλονίκη. Και εκεί συνέβη κάτι που αξίζει ιδιαίτερη αναφορά.
Στις 13 Δεκεμβρίου 1924 το βρετανικής σημαίας ατμόπλοιο, που στις ελληνικές πηγές εμφανίζεται ως «Ζαν Μ.», βρισκόταν στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, προερχόμενο από την Κωνσταντινούπολη.

Το φορτίο του, σύμφωνα με το δημοσίευμα της αθηναϊκής εφημερίδας «Εμπρός» της επόμενης ημέρας, ήταν 400 τόνοι οστών από τα Μουδανιά, από τους οποίους η εφημερίδα ανέφερε ότι οι 200 τόνοι προέρχονταν από θύματα της Μικράς Ασίας.
Προορισμός τους ήταν η Μασσαλία και, όπως έγραφε χαρακτηριστικά, μεταφέρονταν «διά βιομηχανικούς σκοπούς».

Η είδηση όμως δεν πέρασε απαρατήρητη από τους ανθρώπους του λιμανιού.
Όταν ναύτες και εργάτες του λιμένα πληροφορήθηκαν τι φερόταν να μεταφέρει το πλοίο, επιχείρησαν να εμποδίσουν τον απόπλου του.

Δεν επρόκειτο απλώς για μια λεκτική διαμαρτυρία.
Σύμφωνα με το «Εμπρός», η αντίδραση ήταν τέτοια ώστε χρειάστηκε να μεταβεί στο λιμάνι ο Βρετανός πρόξενος και να επέμβουν οι ελληνικές αρχές.
Μόνο μετά την παρέμβασή τους το πλοίο κατάφερε να αποπλεύσει αργά τη νύχτα.
Η πληροφορία αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, γιατί δεν έμεινε μόνο στον ελληνικό Τύπο.
Δύο εβδομάδες αργότερα, στις 27 Δεκεμβρίου 1924, ο New Zealand Herald, στην άλλη άκρη του κόσμου, δημοσίευσε τηλεγράφημα από τη Θεσσαλονίκη.
Έγραφε ότι βρετανικό ατμόπλοιο, το οποίο ταξίδευε από την Κωνσταντινούπολη προς τη Μασσαλία, μετέφερε φορτίο ανθρώπινων οστών που είχαν συγκεντρωθεί, σύμφωνα με την είδηση, από τόπους σφαγών στη Μικρά Ασία και προορίζονταν για την παραγωγή λιπάσματος.
Και το σημαντικότερο, το ίδιο τηλεγράφημα επιβεβαίωνε την αντίδραση στη Θεσσαλονίκη.
Οι λιμενεργάτες, ανέφερε, κράτησαν για ένα διάστημα το πλοίο στο λιμάνι προσπαθώντας να εμποδίσουν την αναχώρησή του με αυτό το «μακάβριο φορτίο».
Ο καπετάνιος μπόρεσε τελικά να αποπλεύσει μόνο ύστερα από την παρέμβαση των ελληνικών αρχών και του Βρετανού προξένου.
Και ας σκεφτούμε για λίγο πού συνέβαιναν όλα αυτά.

Ήταν η Θεσσαλονίκη του 1924, μια πόλη γεμάτη πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία, τον Πόντο και την Ανατολική Θράκη. Άνθρωποι που μόλις δύο χρόνια νωρίτερα είχαν χάσει γονείς, παιδιά, αδέλφια και συγγενείς, πολλές φορές χωρίς να μάθουν ποτέ πού και πώς πέθαναν.
Μέσα σε αυτή την πόλη έφθασε ένα πλοίο για το οποίο κυκλοφορούσε η πληροφορία ότι στα αμπάρια του υπήρχαν ανθρώπινα οστά από τη γη που οι πρόσφυγες είχαν μόλις εγκαταλείψει.
Είναι επομένως εύκολο να αντιληφθεί κανείς τη φόρτιση που θα προκάλεσε η είδηση στους ανθρώπους του λιμανιού.
Οι εργάτες προσπάθησαν να σταματήσουν το πλοίο, δεν τα κατάφεραν.
Το «Ζαν» απέπλευσε μέσα στη νύχτα και συνέχισε το ταξίδι του προς τη Μασσαλία.
Λίγες ημέρες αργότερα, στις 23 Δεκεμβρίου, οι New York Times θα έγραφαν πλέον από το Παρίσι για το «μυστηριώδες φορτίο» των 400 τόνων οστών που είχε φθάσει ή αναμενόταν στη Μασσαλία, προκαλώντας συζητήσεις και αίτημα για έρευνα.

Έτσι, η διαδρομή που μπορούμε να παρακολουθήσουμε μέσα από τις εφημερίδες του ίδιου του 1924 είναι:Μουδανιά – Κωνσταντινούπολη – Θεσσαλονίκη – Μασσαλία.

Η μαρτυρία του Ηλία Βενέζη
Υπάρχει όμως μια μαρτυρία που κάνει όλη αυτή την ιστορία ακόμη πιο βαριά.
Ο Ηλίας Βενέζης είχε δει τα οστά με τα μάτια το, και ο Ηλίας Βενέζης δεν έγραφε από την Αθήνα ακούγοντας φήμες.
Ήταν εκεί.
Μετά την Καταστροφή συνελήφθη σε ηλικία μόλις 18 ετών και οδηγήθηκε στα τάγματα εργασίας της Ανατολής.
Από χιλιάδες ανθρώπους που ξεκίνησαν μαζί του, ελάχιστοι επέστρεψαν.
Την εμπειρία του κατέγραψε αργότερα στο «Νούμερο 31328», ένα από τα σημαντικότερα κείμενα-μαρτυρίες για όσα συνέβησαν στους αιχμαλώτους μετά το 1922.
Σε ένα από τα πιο σκληρά σημεία του βιβλίου περιγράφει τι συνέβη έξω από τη Μαγνησία, στη χαράδρα Κιρτίκ-ντερέ, δίπλα στις σιδηροδρομικές γραμμές και στους πρόποδες του Σιπύλου.
Ο Βενέζης γράφει ότι περίπου εξήντα αιχμάλωτοι οδηγήθηκαν εκεί για μια «μικρή αγγαρεία».
Μέσα στη χαράδρα υπήρχαν ανθρώπινα λείψανα.
Κατά την αφήγησή του, στην περιοχή θεωρούσαν ότι εκεί είχαν σκοτωθεί χιλιάδες χριστιανοί από τη Σμύρνη και τη Μαγνησία τις πρώτες ημέρες της Καταστροφής. Ο Βενέζης αναφέρει τον αριθμό των 40.000.

Τα σώματα είχαν παραμείνει εκεί επί μήνες.
Ο χειμώνας είχε περάσει, τα σώματα είχαν αποσυντεθεί και τα νερά που κατέβαιναν από το βουνό είχαν παρασύρει τα λείψανα χαμηλότερα, μέχρι τις γραμμές του τρένου. Οι αιχμάλωτοι πήραν την εντολή να τα μετακινήσουν.
Ο λόγος, σύμφωνα με τον Βενέζη, ήταν ότι αναμενόταν ξένη επιτροπή να περάσει από την περιοχή με το τρένο. Τα λείψανα που είχαν φτάσει κοντά στις γραμμές έπρεπε να σπρωχτούν ξανά προς το εσωτερικό της χαράδρας, ώστε να μην είναι ορατά από τους επισκέπτες.
Ανάμεσα στα ανθρώπινα λείψανα οι αιχμάλωτοι έβρισκαν κόκαλα ανδρών, γυναικών, ακόμη και μικρών παιδιών.
Όταν τελείωσε η δουλειά και απομακρύνονταν από τη χαράδρα, ένας από τους αιχμαλώτους αναρωτήθηκε: «Τι θα γίνουν τόσα κόκαλα;»
Και ο Μίλτος, ένας από τους συντρόφους τους, απάντησε:
«Κοπριά, σύντροφε.»
Ο Βενέζης συνεχίζει με μια πικρή, σχεδόν μαύρη ειρωνεία. Φαντάζεται έναν ξένο έμπορο να καταφθάνει κάποτε από το Σαουθάμπτον, να εξετάζει τα οστά σαν εμπόρευμα και να τα χαρακτηρίζει κατάλληλα για χημικά λιπάσματα, και βάζει τους ανθρώπους της ιστορίας του να παζαρεύουν ακόμη και την τιμή τους.
Τα ελληνικά οστά, γράφει ειρωνικά, θα άξιζαν ίσως ένα γρόσι περισσότερο επειδή ήταν «γνήσια ελληνικά», κι έτσι μέσα στη μαύρη σάτιρα του εμφανίζονται ακόμη και ο Περικλής και ο Ικτίνος.
Και σαν όλα τα παραπάνω να ήταν μια λογοτεχνική «προφητεία», λίγο αργότερα, το 1924, οι εφημερίδες άρχισαν πράγματι να γράφουν για οστά από τη Μικρά Ασία που μεταφέρονταν με πλοία προς τις βιομηχανίες της Ευρώπης.
Ο άνθρωπος που είδε με τα μάτια του μια χαράδρα γεμάτη λείψανα έγραφε για το ενδεχόμενο να πωληθούν ως πρώτη ύλη.
Και οι εφημερίδες λίγα χρόνια αργότερα μιλούσαν για πλοία φορτωμένα με οστά.
Και εδώ αναπόφευκτα έρχεται ένας παραλληλισμός με όσα ακολούθησαν στην Ευρώπη.

Είκοσι περίπου χρόνια αργότερα η Ευρώπη θα γνώριζε, κάτω από το ναζιστικό καθεστώς, μια τεράστια και πλήρως οργανωμένη διαδικασία λεηλασίας ακόμη και των ανθρώπων που οδηγούνταν στον θάνατο.
Το Ολοκαύτωμα ήταν ένα οργανωμένο κρατικό πρόγραμμα μαζικής εξόντωσης εκατομμυρίων ανθρώπων.
Υπάρχει ένα κοινό στοιχείο που προκαλεί ανατριχίλα,
Είναι η στιγμή που ο άνθρωπος παύει να αντιμετωπίζεται ως άνθρωπος και ό,τι απομένει από αυτόν αποκτά οικονομική αξία.
Στο Άουσβιτς, μετά τη δολοφονία στους θαλάμους αερίων, κρατούμενοι των Sonderkommandos εξαναγκάζονταν να ψάχνουν τα σώματα των θυμάτων, να αφαιρούν πολύτιμα αντικείμενα και χρυσά δόντια, να κόβουν τα μαλλιά και στη συνέχεια να μεταφέρουν τα σώματα προς αποτέφρωση.
Σώζονται ακόμη και γερμανικά υπηρεσιακά έγγραφα για την αφαίρεση χρυσών οδοντικών εργασιών από τα σώματα των νεκρών. Το Μουσείο του Άουσβιτς αναφέρει ότι μόνο κατά το δεύτερο εξάμηνο του 1942 καταγράφηκε η αφαίρεση 16.325 χρυσών ή άλλων πολύτιμων μεταλλικών δοντιών από 2.904 νεκρούς κρατουμένους.
Τα μαλλιά των θυμάτων συγκεντρώνονταν, απολυμαίνονταν, συσκευάζονταν και πωλούνταν σε γερμανικές επιχειρήσεις ως βιομηχανική πρώτη ύλη για υφάσματα και τσόχα.
Τα ρούχα, τα παπούτσια και οι αποσκευές ταξινομούνταν.
Χρήματα και πολύτιμα αντικείμενα κατέληγαν στις γερμανικές αρχές και στη Reichsbank.
Τα υπάρχοντα των νεκρών γίνονταν μέρος μιας ολόκληρης οικονομίας λεηλασίας.
Ακόμη και τα χρυσά δόντια δεν αφήνονταν πάνω στον νεκρό. Αφαιρούνταν πριν από την αποτέφρωση.
Και κάπου εδώ οι δύο ιστορίες, χωρίς να είναι ίδιες, αποκτούν έναν ζοφερό κοινό παρονομαστή.
Στη Μικρά Ασία ο Βενέζης αντίκρισε μια χαράδρα γεμάτη ανθρώπινα λείψανα και κατέγραψε την πικρή συζήτηση των αιχμαλώτων για το αν κάποτε αυτά τα κόκαλα θα πουληθούν για λίπασμα.
Το 1924 οι εφημερίδες έγραφαν πράγματι για πλοία που μετέφεραν οστά από τη Μικρά Ασία προς ευρωπαϊκές βιομηχανίες.
Και δύο δεκαετίες αργότερα, στο ναζιστικό σύστημα εξόντωσης, ακόμη και τα χρυσά δόντια, τα μαλλιά, τα ρούχα και τα τελευταία υπάρχοντα των ανθρώπων μετατρέπονταν σε οικονομικό όφελος.
Είναι η απόλυτη απανθρωποποίηση.
Η στιγμή κατά την οποία ο νεκρός δεν έχει πια όνομα.
Δεν έχει οικογένεια.
Δεν έχει τάφο.
Υπάρχει μόνο κάτι που μπορεί ακόμη να αφαιρεθεί, να ζυγιστεί, να συσκευαστεί, να πουληθεί ή να χρησιμοποιηθεί.
Και ίσως γι’ αυτό η μαρτυρία του Βενέζη αποκτά ακόμη μεγαλύτερη δύναμη.
Οι άνθρωποι που γύριζαν από το Κιρτίκ-ντερέ αναρωτήθηκαν τι θα γίνονταν όλα εκείνα τα κόκαλα.
«Κοπριά, σύντροφε… Θα δεις μια μέρα που θα μοσκοπουληθούν».
Δύο χρόνια μετά την Καταστροφή, οι εφημερίδες της Ευρώπης έγραφαν ήδη για φορτία οστών που ταξίδευαν προς τα εργοστάσιά της.
Για κάποιους από τους ανθρώπους που χάθηκαν στη Μικρά Ασία δεν υπήρξε ποτέ τάφος.
Μήπως για ορισμένους από αυτούς δεν απέμεινε τελικά ούτε τάφος ούτε οστά;
Κυριάκος Καγκελάρης

Ηλίας Βενέζης, Το Νούμερο 31328, κεφ. ΙΗ΄.
«Ελεύθερος Λόγος», Απρίλιος 1924.
The New York Times, 23 Δεκεμβρίου 1924, Yarn of a Cargo of Human Bones.
The National Archives, London – Jean M., Official No. 195089.
Έρευνα Χρήστου Μαχαιρίδη για τα φορτία οστών της Μικράς Ασίας.
United States Holocaust Memorial Museum.
Auschwitz-Birkenau State Museum.