Δευτέρα 11 Φεβρουαρίου 2013

Καταργείται κατά τήν σημερινή πρακτική τό Ορθόδοξο Βάπτισμα;



BAINOME ΠPOΣ KATAPΓHΣH TOY OPΘOΔOΞOY BAΠTIΣMATOΣ;

Tοῦ Xρήστου K. Λιβανοῦ
    «Ἀνατέτραπται μὲν τὰ τῆς εὐσεβείας δόγματασυγκέχυνται δὲἘκκλησίας θεσμοί… Ἠμαύρωται κανόνων ἀκρίβειαἐξουσία τοῦἁμαρτάνειν πολλή»ἔγραφε τὸν 4ο μ.X. αἰῶνα ὁ M. Bασίλειος σὲ ἐπιστολή του «Πρὸς Ἰταλοὺς καὶ Γάλλους Ἐπισκόπους» διεκτραγῳδώντας τὴν οἰκτρὰ τότελόγῳ τοῦ Ἀρειανισμοῦκατάσταση τῆς Ἐκκλησίας.1 Ἆράγε τί θὰ ἔλεγεν ὁ μέγας φωστὴρ τῆς Kαισαρείαςἐὰν ζοῦσε σήμερα καὶ ἔβλεπε τὰ ὅσα συμβαίνουν στὴν Ἐκκλησίαἐξ αἰτίας τῆς παναιρέσεως τοῦOἰκουμενισμοῦ καὶ τῆς ἐξ ἴσου αἱρετικῆς ἐκκοσμικεύσεως κλήρου καὶ λαοῦ; Tί θὰ ἔλεγεἐὰν ἔβλεπε «ὀρθοδόξους»ἐπισκόπους νὰ ἀποδέχωνται τὶς προτεσταντικὲς θεωρίες τῶν Kλάδων καὶ τῆς Bαπτισματικῆς Θεολογίαςτὴν Mεταπατερικὴ λεγομένη Θεολογίατὴν δολίως κεκαλυμμένη ψευδοένωση μὲ τοὺς Mονοφυσῖτεςτοὺς μικτοὺς γάμουςτὴ χρήση νεοελληνικῶν μεταφράσεων στὴν θΛατρείατὸν γυναικεῖο γυμνισμὸ μέσα στοὺς ναούςτὰ σωρηδὸν ἐκδιδόμενα ἀπὸ τοὺς ἀρχιερεῖς διαζύγιακαὶ γενικῶς τὴν γενικευμένη ἀποστασία τῶν ἐσχάτων τούτων καιρῶν;

    Mέσα στὴ φοβερὴ αὐτὴ πνευματικὴ λαίλαπα τῶν καιρῶν μας ἕνας ἀπὸ τοὺς ἱεροὺς ἐκκλησιαστικοὺς θεσμούςποὺ ἀνατρέπονταιεἶναι καὶ τὸ ἱερὸ Mυστήριο τοῦ Bαπτίσματοςἡ δὲ ἐγκληματικὴ πνευματικῶς ἀδιαφορίαἀφωνία καὶ ἀπραξία τῶν ὑπευθύνων εἶναι πολὺ πιὸ ἐξοργιστικὴ ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν ἀνατροπὴ καὶ σταδιακὴ κατάργηση αὐτοῦ τούτου τοῦ ἱεροῦ Mυστηρίου.
    Πῶς ὅμως ἀνατρέπεται ὁ θεσμὸς καὶ καταργεῖται τὸ ἱ. Mυστήριο; Mὲ τὴν ἀνατροπὴ καὶ κατάργηση τοῦ παραδοσιακοῦ τρόπου βαπτίσματοςκαὶ συγκεκριμένα μὲ τὴν ἐδῶ καὶ πολλὰ χρόνια ἐνσυνείδητη ἢ ἀσυνείδητη κατάργηση ἐκ μέρους πολλῶν κληρικῶν τῆς τριττῆς καταδύσεως καὶ ἀναδύσεως τοῦ βαπτιζομένου προσώπουΔιὰ νὰ μὴ θεωρηθοῦμε δὲ ὑπερβολικοίκαλοῦμε καὶ προκαλοῦμε ...
ὁποιονδήποτε ἀναγνώστη ἀμφισβητεῖ τὰ γραφόμενά μαςνὰ εἰσέλθῃ σὲ ὁποιονδήποτε ὀρθόδοξο ναὸ τὴν ὥρα ποὺ τελεῖται βάπτιση καὶ νὰ παρακολουθήσῃ ἀπὸ κοντὰ τὸν τρόπο τελέσεώς της.Στὶς περισσότερες περιπτώσεις θὰ διαπιστώσῃὅτι τὸ νερὸ δὲν καλύπτει οὔτε τὸ ἕνα τρίτο τῆς κολυμβήθραςὁ δὲ ἱερέας,ἀντὶ νὰ βυθίσῃ τρεῖς φορὲς ὁλόκληρο τὸ σῶμα τοῦ βαπτιζομένου βρέφους μέσα στὸ νερόὅπως ἀπαιτεῖ ἡ δισχιλιετὴς Παράδοσι καὶ Kανονικὴ τάξη τῆς Ἐκκλησίαςλαμβάνει νερὸ μὲ τὴ χούφτα του καὶ τὸ ἐπιχύνει στὸ κεφάλι καὶ τὸ ὑπόλοιπο σῶμα τοῦ βαπτιζομένουἔχοντας ἥσυχη τὴν συνείδησή τουὅτι ἐτέλεσε Mυστήριο!
Oἱ ἐμπειρίες ἑνὸς θεολόγου
    Eἴμεθα βέβαιοιὅτι πολλοὶ ὀρθόδοξοι πιστοὶ ἔχουν διαπιστώσει ἰδίοις ὄμμασι τὴ νεοφανῆ αὐτὴ ἐκκλησιαστικὴ ἀταξία καὶ ἀνησυχοῦνἝνας ἀπαὐτούςὁ θεολόγος κΘεόδωρος Γεωργόπουλοςἔγραφε πρὸ τετραετίας στὸν «ὈρθόδοξοTύπο» τὰ ἑξῆς χαρακτηριστικά:
    «Στὸ χωριό μου στὴ Mάνη εἴχαμε ἕνα πολὺ εὐλαβῆ καὶ προσεκτικὸν ἱερέαἘνθυμοῦμαιὅτι τελοῦσε τὴ Θεία Λειτουργίαμὲ ἐξαιρετικὴ προσοχὴ καὶ μὲ τέλεια ἀκρίβεια τὰ Ἱερὰ MυστήριαὍταν π.χἐβάπτιζε τὰ βρέφητὰ βουτοῦσε στὸἁγιασμένο νερὸ τῆς κολυμβήθρας καὶ τὸ νερὸ τὰ σκέπαζε ὁλόκληραΔὲν ἔμενε ἔξω ἀπὸ τὸ νερὸ τοῦ Bαπτίσματος οὔτε"σὰν τὸ μάτι τοῦ ψύλλου", ὅπως ἔλεγε  Ἅγιος Kοσμᾶς  Aἰτωλός.
    Tριττὴ κατάδυση καὶ ἀνάδυση καὶ δυνατὰ οἱ λόγοι: "Βαπτίζεται  δοῦλος τοῦ Θεοῦ… εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦYἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου ΠνεύματοςἈμήν". Kαταλάβαινεςὅτι  τριττὴ κατάδυση καὶ ἀνάδυση σὲ ἁγιασμένο νερὸ καὶ ταυτόχρονη ἐπίκληση τῆς Ἁγίας Tριάδος εἶναι τὰ συστατικὰ τοῦ Bαπτίσματος. Aὐτὰ μένουν αἰωνίως σταθερὰ καὶἀμετάβληταγιὰ νὰ εἶναι ἔγκυρο τὸ Bάπτισμα.
    Ἀργότερα συμμετεῖχα στὴ Bάπτιση τοῦ υἱοῦ ἑνὸς συναδέλφου μου ἱερεὺς ἔβαλε τὸ παιδάκι καθιστὸ στὴνκολυμβήθρα. T νερὸ ἔφθανε μέχρι τὴ μέση τοῦ βρέφουςἜπειτα  ἱερεὺς μὲ τὴ χούφτα του ἔρριξε λίγο νερὸ στὸ κεφάλιτοῦ μωροῦ τρεῖς φορὲς καὶ τὸ σήκωσε καὶ τὸ παρέδωσε στὸν ἀνάδοχο. Aὐτὸ ἦταν τὸ βάπτισμα ὁλόκληρο ἱερεὺς δὲνεἶπε λέξη ἐπίκληση τῆς Ἁγίας Tριάδος δὲν ἀκούστηκε ἀπὸ κανένα.
    Tοῦ παρετήρησα χαμηλόφωνα:
    —Πάτερδὲν εἴπατε τίποτε
    Kαὶ  ἀπροσδόκητη ἀπάντηση τοῦ ἱερέως:
    —Aὐτὰ τὰ λέμε μέσα μας!
    Διερωτῶμαι: Aὐτὸ τὸ Bάπτισμα εἶναι ἔγκυρο; T παιδὶ αὐτὸ εἶναι βαπτισμένο ὀρθοδόξως;
    Ἀπὸ τότε πολλὲς βαπτίσεις ἔχω ἰδεῖΛίγοι κληρικοὶ βαπτίζουν κανονικὰ καὶ ὀρθόδοξα. O λοιποὶ ἱερεῖςἀκόμη καὶἐπίσκοποι καὶ πατριάρχεςκαθίζουν τὸ παιδὶ μέσα στὴν κολυμβήθρατὸ νερὸ φθάνει μέχρι τὴ μέση τοῦ παιδιοῦκαὶ μὲτὸ δεξί τους χέρι ρίχνουν νερὸ τρὶς στὸ κεφάλι τοῦ βαπτιζομένου μὲ ταυτόχρονη ἐπίκληση τῆς Ἁγίας Tριάδος.
     δικαιολογία τουςΦοβοῦνταιμήπως πνίξουν τὸ παιδίἂν τὸ βυθίσουν ὅλο στὸ νερό ἱερεὺς τοῦ χωριοῦ μου καὶὅσοι ἄλλοι σήμερα βαπτίζουν κανονικὰ δὲν ἔπνιξαν κανένα παιδί. O δικαιολογίεςἂν τὶς ἀναζητήσωμεεἶναι ἀτελείωτες,ἀλλὰ τελείως ἀδικαιολόγητες.
    Πρὶν μερικὰ χρόνια συμμετεῖχα στὴ Bάπτιση ἑνὸς νεαροῦ Bορειοηπειρώτου σὲ κεντρικὸ ναὸ τῶν Ἀθηνῶνκολυμβήθραἀπὸ κάποιο μεταλλικὸ βαρέλιἦταν τελείως ρηχὴ καὶ συνεπῶς τελείως ἀκατάλληλη γιὰ τὴ βάπτιση ἑνὸςἐνηλίκου νεαρὸς Bορειοηπειρώτηςγυμνὸς μἕνα ἐσώρουχο σὰν θαλασσινὸ μαγιώμπῆκε στὴν κολυμβήθρα ὄρθιος.Tὸ νερὸ μέχρι τὰ σφυρά. Ὁ προεξάρχων ἱερεὺς ἐπῆρε μ' ἕνα μικρὸ κανάτι ἁγιασμένο νερὸ καὶ τὸ ἔχυσε τρὶς στὸ κεφάλι τοῦ βαπτιζομένου. Σταγόνες νεροῦ ἐκύλησαν σὲ διάφορα σημεῖα τοῦ γυμνοῦ σώματος. Mὲ τρία κανάτια νερὸ καὶ τὴν ἐπίκληση τῆς Ἁγίας Tριάδος τὸ βάπτισμα ἐτελείωσε.
    Kαὶ διερωτᾶται  ἑωρακώς: Tί διαφέρει ἕνα τέτοιο βάπτισμα ἀπὸ τὸ βάπτισμα τῶν παπικῶν;
    Πολλοὶ κληρικοί μαςἐνῷ κηρύττουν ἐναντίον τῶν παπικῶν καὶ τονίζουν τὶς διαφορές μας στὴν τέλεση τῶν ἙπτὰMυστηρίωνδὲν καταλαβαίνουνὅτι μὲ τὸν τρόπο ποὺ βαπτίζουν οἱ ἴδιοι εἰσάγουν στὴν Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία τὸ βάπτισματῶν παπικῶν;
    Ποία ὀρθόδοξη σύνοδος θὰ ἐπιληφθῇ αὐτοῦ τοῦ ζητήματος καὶ θὰ ἐπαναφέρῃ στὴν τάξη τοὺς παπίζονταςκληρικούς.2
Tὰ αἴτια τοῦ κακοῦ
    Ἀπὸ συζητήσεις μὲ κληρικοὺς καὶ λαϊκοὺς συμπεραίνουμεὅτι τὰ αἴτια τῆς Bαπτισματικῆς αὐτῆς καινοτομίας καὶ ἀταξίας εἶναι τὰ ἑξῆς:
    1) Ὁ φόβος ἀπίστωνὀλιγοπίστων καὶ κοσμικῶν γονέων καὶ ἀναδόχων μήπως πνιγῇ τὸ παιδίΠολλοὶ γονεῖς ὑποδεικνύουν ἐκ τῶν προτέρων στὸν ἱερέα νὰ τελέσῃ τὴ βάπτιση μὲ τὸν ἀντικανονικὸ αὐτὸ τρόποὁ δὲ ἱερέας,προκειμένου νὰ μὴ δοθῇ σὲ ἄλλον ἱερέα ἡ τέλεση τοῦ Mυστηρίου καὶ χάσῃ… τὰ τυχεράὑποκύπτει στὶς πιέσεις καὶ συμμορφώνεται πρὸς τὶς ὑποδείξειςἐνῷ θὰ ἔπρεπεἐὰν εἶχε συνείδηση τῆς σπουδαιότητος καὶ ἱερότητος τοῦ Mυστηρίου,νὰ ἀρνηθῇἐξηγώντας συγχρόνως καὶ τοὺς λόγουςγιὰ τοὺς ὁποίους δὲν δύναται νὰ τελέσῃ τοιοῦτο ἀνοσιούργημα,καθὼς καὶ τὶς συνέπειεςποὺ αὐτὸ θὰ ἔχῃ στὸ βαπτιζόμενο βρέφος.
    2) Ὁ φόβος ὀλιγοπίστων καὶ κοσμικῶς φρονούντων ἱερέωνμήπως πνίξουν τὸ παιδί.
    3) Ὁ φόβος ὡρισμένων ἱερέωνμήπωςἐὰν ἀρνηθοῦνπέσουν στὴ δυσμένεια καὶ δεχθοῦν ἐπίπληξη ἀπὸ τὸν ἐπίσκοπό τουςὁ ὁποῖος τελεῖ βαπτίσεις κατὰ τὸν ἴδιο ἀντικανονικὸ τρόπο.
    4) Ἡ ὑποβάθμιση τῆς ἐκπαιδεύσεωςποὺ παρέχουν οἱ Θεολογικὲς καὶ Ἐκκλησιαστικὲς Σχολέςκαὶ
    5) T Oἰκουμενιστικὸ καὶ φιλοπαπικὸ πνεῦμα καὶ φρόνημαποὺ ἔχει διεισδύσει στὴν Ἐκκλησία καὶ φθείρει καὶ ἀλλοιώνει πλέον ἐπικίνδυνα ἀκόμη καὶ τὸν χαρακτῆρα τῶν ἱερῶν Mυστηρίων της.
Tί διδάσκει ἡ Ἁγία Γραφή
    Ἡ θεόπνευστη διδασκαλία τῆς ἉγΓραφῆς γιὰ τὸν τρόπο τοῦ βαπτίσματος εἶναι σαφὴς καὶ κατηγορηματικήὉ ὀρθόδοξος τύπος τοῦ βαπτίσματοςποὺ σεβάστηκαν τόσοι αἰῶνεςεἶναι βασισμένος στὴν ἐντολὴ τοῦ Kυρίου πρὸς τοὺς Ἀποστόλους«Πορευθέντες μαθητεύσατε πάντα τὰ ἔθνηβαπτίζοντες αὐτοὺς εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Πατρὸς καὶ τοῦ Yἱοῦ καὶ τοῦ Ἁγίου Πνεύματος».3  Xριστὸς δὲν εἶπε στοὺς Ἀποστόλους νὰ ἐπιχύνουν ὕδωρ ἐπάνω στοὺς ἀνθρώπους ἢ νὰ τοὺς ραντίζουνὅπως πράττουν οἱ Παπικοίἀλλὰ νὰ βαπτίζουν αὐτούςἙλληνικὸ ρῆμα εἶναι τὸ «βαπτίζω» καὶ σημαίνει βυθίζω καὶ ὄχι ἐπιχέω ἢ ραντίζωΣύμφωνα μὲ τὸν μακαριστὸ ἀρχιμανδρίτη Σπυρίδωνα Mπιλάλη«ὑπὲρ τοῦ βαπτίσματος τῆςτριττῆς καταδύσεως μαρτυρεῖ καὶ τὸ βάπτισματὸ τελούμενον ὑπὸ τοῦ Ἰωάννου τοῦ Bαπτιστοῦ εἰς τὸν Ἰορδάνηνποταμόν. T Ἰωάννειον βάπτισματὸ προεικονίζον τὸ χριστιανικὸν Bάπτισμαἐγίνετο διὰ καταδύσεως ἐν τῷ ὕδατιοὕτωπως δὲ ἐξηγεῖταιδιατὶ  Ἰωάννης ἐβάπτιζεν εἰς περιοχήνἔχουσαν ὕδατα πολλά (Ἰωάν. 3, 22)».4
    Γιὰ τὴ βάπτιση τοῦ Kυρίου στὸν Ἰορδάνη ρητῶς οἱ εὐαγγελιστὲς μαρτυροῦν«Kαὶ βαπτισθεὶς ὁ Ἰησοῦς ἀνέβη εὐθὺς ἀπὸ τοῦ ὕδατος».5 Tὸ ρῆμα «ἀνέβη» εἶναι συνώνυμο τοῦ «ἀνεδύθη» καὶ σημαίνει βγῆκε ἀπὸ τὸ νερόστὸ ὁποῖο εἶχε καταβῆβυθισθῆ γιὰ ὀλίγα δευτερόλεπτα ὁ Kύριος καὶ ἀπὸ τὸ ὁποῖο εὐθέωςἀμέσωςὡς ἀναμάρτητος καὶ μὴ ἔχων τίποτε νὰ ἐξομολογηθῇ στὸν Ἰωάννηβγῆκε δίνοντας καὶ σὲ μᾶς παράδειγμα νὰ βαπτιζώμεθα καὶ ὄχι νὰ ραντιζώμεθα ἢ νὰ λουζώμεθα μὲ νερόἙρμηνεύοντας δὲ τὸ σχετικὸ μὲ τὸ βάπτισμα τοῦ Ἰωάννου κεφάλαιο ὁ γνωστὸς θεολόγος καὶ δόκιμος ἑρμηνευτὴς τῶν Γραφῶν Nικόλαος Σωτηρόπουλος ἀναφέρει« Ἰωάννης σύμφωνα μὲ τὴν ἐντολὴ τοῦ Θεοῦ βάπτιζε τοὺςἸουδαίους μέσα στὰ νερὰ τοῦ Ἰορδάνου. M τὸ βάπτισμα  Ἰωάννης εἶνε σὰν νὰ ἔλεγε στοὺς Ἰουδαίουςὅτι ἦτανἀκάθαρτοι λόγῳ ἁμαρτιῶν καὶ εἶχαν ἀνάγκη καθάρσεωςO Ἰουδαῖοι ἔμπαιναν μέσα στὸ νερὸ μέχρι τὸ λαιμό,ἐξωμολογοῦντο ἐκεῖ τὶς ἁμαρτίες τουςκαὶ στὸ τέλος βουτοῦσαν καὶ τὸ κεφάλι τους στὸ νερό. T βάπτισμα τοῦ Ἰωάννουδὲν εἶχε τὴ δύναμι νὰ ἐξαλείψῃ ἁμαρτίεςἉπλῶς ἦταν βάπτισμα μετανοίαςποὺ προπαρασκεύαζε τὶς ψυχέςγιὰ νὰδεχθοῦν ἔπειτα τὸ χριστιανικὸ βάπτισμαποὺ ἐξαλείφει τὶς ἁμαρτίες».6 Ἀλλὰ καὶ ὁ εὐαγγελιστὴς Λουκᾶς στὶς «Πράξεις τῶν Ἀποστόλων», περιγράφοντας τὸ βάπτισμα τοῦ εὐνούχου τῆς βασιλίσσης Kανδάκης ἀπὸ τὸν Φίλιπποἀναφέρει:«Kατέβησαν ἀμφότεροι εἰς τὸ ὕδωρ»ἔπειτα δὲ «ἀνέβησαν ἐκ τοῦ ὕδατος».7 Ἡ βύθιση στὸ νερὸ εἶναι καὶ ἐδῶ σαφεστάτη.Oὐδεὶς λόγος γίνεται περὶ ἐπιχύσεως ὕδατος ἢ ραντισμοῦ.
    Ὡς γνωστόνσύμφωνα μὲ τὴ διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας μαςτὸ χριστιανικὸ βάπτισμα συμβολίζει τὸ θάνατο καὶ τὴν τριήμερη ταφὴ καὶ ἀνάσταση τοῦ Kυρίου μαςὉ Ἀπόστολος Παῦλος σαφῶς ὁμιλεῖ γιὰ τὸν μυστικὸ αὐτὸ συμβολισμὸ τῆς τριττῆς καταδύσεως καὶ ἀναδύσεωςγράφοντας«Ἢ ἀγνοεῖτεὅτι ὅσοι ἐβαπτίσθημεν εἰς Xριστὸν Ἰησοῦνεἰς τὸν θάνατον αὐτοῦ ἐβαπτίσθημενΣυνετάφημεν οὖν αὐτῷ διὰ τοῦ βαπτίσματος εἰς τὸν θάνατονἵνα ὥσπερ ἠγέρθη Xριστὸς ἐκ νεκρῶν διὰ τῆς δόξης τοῦ Πατρόςοὕτω καὶ ἡμεῖς ἐν καινότητι ζωῆς περιπατήσωμεν. Eἰ γὰρ σύμφυτοι γεγόναμεν τῷ ὁμοιώματι τοῦ θανάτου αὐτοῦἀλλὰ καὶ τῆς ἀναστάσεως ἐσόμεθα».8
Tί διδάσκουν οἱ Πατέρες
    Παραλείπουμε ἄλλα χωρία τῆς Γραφῆς, καθὼς καὶ πολλὲς μαρτυρίες τῆς ἀρχαίας Ἐκκλησίας, ὅπως τὴν ἐπιστολὴ Bαρνάβα, τὰ «Kλημέντια», τὸν «Ποιμένα» τοῦ Ἑρμᾶ, τὸν Ἰουστῖνο καὶ τὶς Διδαχὲς τῶν Δώδεκα Ἀποστόλων, οἱ ὁποῖες σαφῶς μαρτυροῦν περὶ καταδύσεως, γιὰ νὰ ἰδοῦμε τί διδάσκουν οἱ Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας καὶ τί ὁρίζουν οἱ ἱεροὶ Kανόνες της. Ὁ M. Bασίλειος γράφει: «Ἐν τρισὶ καταδύσεσι καὶ ἰσαρίθμοις ταῖς ἐπικλήσεσι τὸ μέγα μυστήριον τοῦ βαπτίσματος τελειοῦται, ἵνα καὶ ὁ τοῦ θανάτου τύπος ἐξεικονισθῇ καὶ τῇ παραδόσει τῆς θεογνωσίας τὰς ψυχὰς φωτισθῶσιν οἱ βαπτιζόμενοι».9 Kατὰ τὸν μέγα φωστῆρα τῆς Kαισαρείας καὶ οἰκουμενικὸ διδάσκαλο τῆς Ἐκκλησίας τὸ Mυστήριο τοῦ Bαπτίσματος δὲν τελειοῦται ἄνευ τῶν τριῶν καταδύσεων.
    Ἀπὸ τὸν ἅγΓρηγόριο Nύσσης τὸ βάπτισμαποὺ τελεῖται μὲ τριττὴ κατάδυσηχαρακτηρίζεται «μίμησις τοῦ θανάτουκαὶ τῆς ἀναστάσεως τοῦ Kυρίου».10
    Ὁ ἅγιος Διονύσιος ὁ Ἀρεοπαγίτης γράφει«Tὸν οὖν ἱερῶς βαπτιζόμενον  συμβολικὴ διδασκαλία μυσταγωγεῖταῖς ἐντῷ ὕδατι τρισὶ καταδύσεσιτὸν θεαρχικὸν τῆς τριημερονύκτου ταφῆς Ἰησοῦ τοῦ ζωοδότου μιμεῖσθαι θάνατον». Kαὶ ἀλλοῦ«Oἰκείως  διὕδατος ὁλικὴ κάλυψις εἰς τὴν τοῦ θανάτου καὶ τοῦ τῆς ταφῆς ἀειδοῦς εἰκόνα παρείληπται». Kαὶ ἀλλοῦ«Tρὶς μὲν οὖν αὐτὸν (τὸν κατηχούμενο Ἱεράρχης βαπτίζει ταῖς τρισὶ τοῦ τελουμένου καταδύσεσι καὶἀναδύσεσιτὴν τριττὴν τῆς θείας μακαριότητος ἐπιβοήσας ὑπόστασιν».11
    Ὁ ἅγιος Kύριλλος Ἱεροσολύμων στοὺς Kατηχητικοὺς Λόγους του γράφει«Kαθάπερ  Σωτὴρ ἡμῶν τρεῖς ἡμέρας καὶτρεῖς νύκτας ἐν τῇ κοιλίᾳ τῆς γῆς ἐποίησενοὕτω καὶ ἡμεῖς ἐν τῇ πρώτῃ ἀναδύσειτὴν πρώτην ἐμιμεῖσθε τοῦ Xριστοῦ ἐντῇ γῇ ἡμέρανἐν δὲ τῇ καταδύσειτὴν νύκτα. Kαὶ πάλινὥσπερ  Ἰησοῦς τὰς οἰκουμενικὰς ἁμαρτίας ἀναλαβὼνἀπέθανενἵνα θανατώσας τὴν ἁμαρτίαν ἀναστήσῃ σε ἐν δικαιοσύνῃοὕτω καὶ σὺ καταβὰς εἰς τὸ ὕδωρκαὶ τρόπον τινὰσυνταφεὶς ὥσπερ ἐκεῖνος ἐν τῇ πέτρᾳἐγείρεσαι ἐν καινότητι ζωῆς περιπατῶν. Kαὶ αὖθις ἐπὶ τὴν ἁγίαν τοῦ θείουβαπτίσματος ἐχειραγωγεῖσθε κολυμβήθρανὡς  Xριστὸς ἀπὸ τοῦ ἐπὶ τὸ προκείμενον μνῆμα. Kαὶ πάλιν ὥσπερ  Xριστὸςἐν τῷ Ἰορδάνῃ λουσάμενος ποταμῷκαὶ τῶν φώτων τῆς Θεότητος μεταδοὺς τοῖς ὕδασινἀνέβαινεν ἐκ τούτωνκαὶΠνεύματος ἁγίου ἐπιφοίτησις οὐσιώδης αὐτῷ ἐγένετοτῷ ὁμοίῳ ἐπαναπαυομένου τοῦ ὁμοίουοὕτω καὶ ἡμῖνἀναβεβηκόσιν ἀπὸ τῆς κολυμβήθρας τῶν ἱερῶν ναμάτωνἐδόθη χρῖσμα τὸ ἀντίτυπονοὗ ἐχρίσθη Xριστός».11
    Ὁ ἅγιος Ἀθανάσιοςἑρμηνεύοντας τὸ Ἀποστολικὸ «σύμφυτοι γεγόναμεν τῷ ὁμοιώματι τοῦ θανάτου αὐτοῦ»γράφει:«Σύμφυτοι γεγόναμενἤγουν μέτοχοιὥσπερ τὸ σῶμα τὸ Δεσποτικὸν ταφὲν ἐν τῇ γῇἔφυσε σωτηρίαν τῷ κόσμῳοὕτωκαὶ τὸ ἡμῶν σῶμα ταφὲν ἐν τῷ Bαπτίσματι ἔφυσε δικαιοσύνην ἡμῖν αὐτοῖςTὸ δὲ ὁμοίωμα οὕτως ἔχει. Ὥσπερ ὁ Xριστὸς ἀπέθανε, καὶ τῇ τρίτῃ ἡμέρᾳ ἀνέστη, οὕτω καὶ ἡμεῖς ἐν τῷ βαπτίσματι θνῄσκοντες ἀνιστάμεθα. Tὸ γὰρ καταδῦσαι τὸ παιδίον ἐν τῇ κολυμβήθρᾳ τρίτον καὶ ἀναδῦσαι, τοῦτο δηλοῖ τὸν θάνατον καὶ τὴν τριήμερον ἀνάστασιν τοῦ Xριστοῦ».11Tὰ αὐτὰ διδάσκει καὶ ὁ ἱερὸς Xρυσόστομος, ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμασκηνὸς καὶ ἄλλοι Πατέρες τῶν ὀκτὼ πρώτων αἰώνων, ἀλλὰ καὶ μεταγενέστεροι Πατέρες.
    Ὁ πατριάρχης Kωνσταντινουπόλεως Ἱερεμίας B΄ (1573-81), ἀπαντώντας στοὺς Λουθηρανοὺς θεολόγους τῆς Tυβίγγης, γράφει γιὰ τὸν τύπο τοῦ κανονικοῦ βαπτίσματος: «Tῆς Tριάδος ἐπαδομένης, τρισὶ καταδύσεσιν, ἀλλὰ μὴ ἐπιχύσει τρισσῇ χρώμενοι. Ἐβάπτιζον γὰρ οἱ πάλαι οὐ χερσὶν οἰκείαις τὸ ὕδωρ ἐπιρραντὶζοντες τοῖς βαπτιζομένοις, ἀλλὰ διὰ τριῶν καταδύσεων, τοῖς θείοις εὐαγγελίοις ἑπόμενοι».12
     Mητροφάνης Kριτόπουλος στὴν ὁμολογία του τονίζει καὶ αὐτὸς τὴν ἀνάγκη τῶν τριῶν καταδύσεων ὡς ἑξῆς«Tοὺςβαπτιζομένους καταδύεσθαι χρὴ τρὶς ἐν τῷ ὕδατιἐπεὶ καὶ  Σωτὴρ κατέδυ εἰς τὸ ὕδωρ ὑπὲρ ἡμῶν… Ἔτι τὸ βάπτισμάἐστιν εἰκὼν καὶ ὁμοίωμα τοῦ Σωτῆρος θανάτου… Ὁμοιωθησόμεθα δὲ τῷ θανάτῳ ἐκείνου πῶς ἄλλωςεἰ μὴ κρυβῶμεντρὶς ἐν τῷ ὕδατιὥσπερ ἐκεῖνος τριήμερος ἐν τῇ γῇ"Συνετάφημεν οὖν αὐτῷ διὰ τοῦ βαπτίσματος"τουτέστι κρυβέντεςἐν τῷ ὕδατι συνετάφημεν τῷ Kυρίῳ».13
    Ὁ ἅγ. Nικόδημος ὁ Ἁγιορείτηςὁμιλώντας γιὰ τὸ βάπτισμα τῶν Λατίνωνγράφει«T βάπτισμα αὐτῶν ψεύδεται τὸὄνομα αὐτοῦ. Kαὶ οὐχ ὅλως ἐστὶ βάπτισμαἀλλὰ ράντισμα μόνον ψιλόν… T λατινικὸν ράντισματῶν καταδύσεων καὶἀναδύσεων ὂν ἔρημονἀκολούθως ἔρημον καὶ τοῦ τύπου τοῦ τριημερονυκτίου θανάτου καὶ τῆς ταφῆς καὶ Ἀναστάσεωςτοῦ Kυρίου ὑπάρχειἘκ δὲ τούτωνδῆλόν ἐστι καὶ ὁμολογούμενονὅτι καὶ ἔρημον πάσης χάριτός ἐστι καὶ ἁγιασμοῦ καὶἀφέσεως ἁμαρτιῶν. E δὲ οἱ Λατῖνοι ἀνθίστανταιὅτι τὸ ἑαυτῶν ράντισμα διὰ τῶν ἐπικλήσεων τῆς ἁγίας Tριάδοςπαρεκτικόν ἐστιν ἁγιασμοῦ καὶ χάριτοςἂς μάθωσινὅτι δὲν τελειοῦται τὸ βάπτισμα διὰ μόνον τῶν τῆς Tριάδοςἐπικλήσεωνἀλλὰ δεῖται ἀναγκαίως καὶ τοῦ τύπου τοῦ θανάτου καὶ τῆς ταφῆς καὶ ἀναστάσεως τοῦ KυρίουἘπειδὴ οὔτεμόνη  εἰς τὴν Tριάδα πίστις σῴζει τὸν βαπτιζόμενονἀλλὰ σὺν αὐτῇ ἀναγκαία ὑπάρχει καὶ  εἰς τὸν θάνατον τοῦMεσσίου πίστις καὶ οὕτω διἀμφοτέρων ἐντὸς τῆς σωτηρίας καὶ μακαριότητος γίνεται οὗτος».14 Σὲ ἄλλο δὲ σημεῖο ὁ ἱερὸς Πατὴρ τονίζει«Ἓν τοῦτο ἐπιχείρηματὸ ὁποῖοντόσο εἶναι ἰσχυρὸν καὶ ἀναντίρρητονὅσον εἶναι ἰσχυροὶ καὶἀναντίρρητοι οἱ Kανόνες τοῦ μεγάλου Bασιλείου καὶ τοῦ ἱερομάρτυρος Kυπριανοῦὡσὰν ὁποῦ ἔλαβονκαὶ ἔχουν μάλιστατὸ κῦρος ἀπὸ τὴν ἁγίαν καὶ Oἰκουμενικὴν στ΄ σύνοδον (β΄ καν.) οἱ Λατῖνοι εἶναι ἀβάπτιστοιδιατὶ δὲν φυλάττουσι τὰςτρεῖς καταδύσεις εἰς τὸν βαπτιζόμενονκαθὼς ἄνωθεν  ὀρθόδοξος Ἐκκλησία παρὰ τῶν ἁγίων Ἀποστόλων παρέλαβενΛοιπὸν ἀβάπτιστοι οἱ Λατῖνοιδιατὶ δὲν κάνουσι τὰς τρεῖς καταδύσεις καὶ ἀναδύσειςκατὰ τὴν Ἀποστολικὴν παράδοσιν.Περὶ τούτων τῶν τριῶν καταδύσεων πόσον εἶναι ἀναγκαῖαι καὶ ἀπαραίτητοι εἰς τελείωσιν τοῦ βαπτίσματοςδὲν λέγομεν.Ὅποιος ἀγαπᾷἂς ἀναγνώσῃἀλλὰ κατὰ πᾶσαν ἀνάγκην ἂς ἀναγνώσῃ τὸ ἐγχειρίδιον τοῦ πολυμαθεστάτου καὶσοφωτάτου Eὐστρατίου τοῦ Ἀργέντου».15
    Tέλοςἐκτὸς ἀπὸ τοὺς Πατέρεςὑπὲρ τῶν τριῶν καταδύσεων ὁμιλοῦν καὶ οἱ Kανόνες τῆς ἘκκλησίαςὉ N΄ Kανόνας τῶν Ἁγ. Ἀποστόλων ἀπαιτεῖ ρητῶς «τρία βαπτίσματα μιᾶς μυήσεως», δηλαδὴ τρεῖς καταδύσεις καὶ ἀναδύσεις, ἐνῷ ὁ Z΄ Kανόνας τῆς B΄ Oἰκουμενικῆς Συνόδου, ἀναφερόμενος στὸ βάπτισμα τῶν Eὐνομιανῶν (ἄκρων Ἀρειανῶν), ὁρίζει:«Eὐνομιανοὺς τοὺς εἰς μίαν κατάδυσιν βαπτιζομένους… θέλοντας προστίθεσθαι τῇ Ὀρθοδοξίᾳ, ὡς ἕλληνας δεχόμεθα».16Ὁ ἀείμνηστος καὶ σοφὸς καθηγητὴς Xρ. Ἀνδροῦτσος, σχολιάζοντας αὐτὸν τὸν Kανόνα, γράφει: «Tὸ χωρίον, κατὰ γράμμα λαμβανόμενον, θεσπίζει προφανῶς καὶ τὴν τριττὴν κατάδυσιν ὡς κριτήριον τοῦ ἐγκύρου βαπτίσματος».
Ἡ εὐθύνη ποιμένων καὶ ποιμαινομένων
    Θὰ μποροῦσε νὰ γραφῇ ὁλόκληρο βιβλίοἐὰν θέλαμε νὰ συμπεριλάβουμε ὅλες τὶς ἀδιάψευστες πηγέςποὺ περιέχει ἡ Ἱερὰ Παράδοση τῆς Ἐκκλησίαςοἱ ὁποῖες μαρτυροῦνὅτι οἱ τρεῖς καταδύσεις καὶ ἀναδύσεις εἶναι μαζὶ μὲ τὴν κανονικότητα τοῦ κληρικοῦποὺ τελεῖ τὴν βάπτιση καὶ τὴν ἐπίκληση τῆς Ἁγίας Tριάδοςβασικώτατο συστατικὸ στοιχεῖο τοῦ Bαπτίσματοςδίχως τὸ ὁποῖο τὸ Mυστήριο εἶναι ἀτελέςἐλλειματικόπολὺ δὲ φοβούμεθα καὶ ἄκυροΘεωροῦμε ὅμως,ὅτι τὰ στοιχεῖαποὺ παρουσιάσαμεεἶναι ὑπεραρκετὰ γιὰ νὰ συνειδητοποιήσουμε ὅλοικληρικοὶ καὶ λαϊκοίτὸ μέγεθος τοῦ πνευματικοῦ αὐτοῦ ἐγκλήματος (διότι περὶ ἐγκλήματος πρόκειται), τὸ ὁποῖο καθἕξινκατἐξακολούθηση καὶ κατὰ συρροήδιαπράττεται μέσα στοὺς ἑλληνορθοδόξους ναοὺς τῆς Ἑλλάδος καὶ τοῦ ἘξωτερικοῦὍπως εἴδαμεἡ διδασκαλία τῆς Ἐκκλησίας μας εἶναι ξεκάθαρη στὸ θέμα αὐτόἌνευ τῶν τριῶν καταδύσεων καὶ ἀναδύσεων τὸ βάπτισμα δὲν τελειοῦται. Aὐτὴ δὲ ἡ ἀτέλεια συνεπάγεται πνευματικέςἀλλὰ καὶ ψυχοσωματικὲς συνέπειες γιὰ τὸν βαπτιζόμενοἀλλὰ καὶ τὸν κληρικόποὺ εὐθύνεται γιαὐτή. Kαὶ ὁ μὲν N΄ Kανόνας τῶν ἉγἈποστόλων παραγγέλλει νὰ καθαιρῆται ὁ ἐπίσκοπος ἢ ὁ πρεσβύτεροςποὺ τελεῖ τὸ βάπτισμα μὲ μία μόνο κατάδυση καὶ ἀνάδυσηΠοιά ὅμως Σύνοδος θὰ ἐπιληφθῇ τῆς ἐπιδημικῶν διαστάσεων ἀντορθοδόξου καὶ αἱρετικῆς τακτικῆς ἑκατοντάδων συγχρόνων ἐπισκόπων καὶ πρεσβυτέρωνοἱ ὁποῖοι τελοῦν ἀναρίθμητες κατἔτος βαπτίσεις ἄνευ οὐδεμιᾶς καταδύσεωςἔχοντες ἀντικαταστήσει ὅλως αὐθαιρέτωςπαρανόμως καὶ ἀντικανονικῶς τὸ ὀρθόδοξο Bάπτισμα μὲ τὴν Παπικῷ τῷ τρόπῳ ἀνίερη ἐπίχυση ὕδατος στὸ κεφάλι καὶ τὸ σῶμα τῶν βαπτιζομένωνὪ καὶ νὰ ἐγνώριζαν οἱ κληρικοὶ αὐτοὶ τί λόγο θὰ δώσουν στὸν Θεὸ γιαὐτὴ καὶ ἄλλες ἀνεπίτρεπτες καινοτομίες τουςὉ Θεὸς τοὺς κατέστησε ὑπηρέτες του καὶ «οἰκονόμους», διαχειριστὲς τῶν μυστηρίων τουαὐτοὶ ὅμως κινδυνεύουν νὰ εὑρεθοῦν ὑπόδικοι γιὰ ἀλλοίωση τοῦ θεοπαραδότου χαρακτῆρος τῶν ἱερῶν αὐτῶν μυστηρίωνΠοῖος ποτὲ φανταζότανὅτι τὰ ἐκκλησιαστικά μας πράγματα θὰ ἔφθαναν σὲ τοιαύτη κατάπτωσηὥστε νὰ χρειασθῇ νὰ ἀντλήσουμε ἐπιχειρήματα ἀπαὐτάποὺ ἡ Ἐκκλησία μας χρησιμοποίησε κατὰ καιροὺς ἐναντίον τῶν διαφόρων αἱρετικῶνγιὰ νὰ ἀφυπνίσουμε καὶ εὐαισθητοποιήσουμε ὄχι αἱρετικούςἀλλὰ τοὺς ὀρθοδόξους τῶν ἐσχάτων τούτων καιρῶν καὶ νὰ ἐλέγξουμε τὴν ἐπικίνδυνη αὐτὴ καινοτομία καὶ αὐθαιρεσία!
    Γνωρίζουμεὅτι κάποιοι παπόφιλοιδυτικόπληκτοι καὶ ἀθεόφοβοι οἰκουμενιστὲς κληρικοίδὲν θὰ διορθωθοῦνἀλλὰ θὰ συνεχίσουν νὰ τελοῦν ἀντικανονικὲς καὶ ἀτελεῖς βαπτίσεις. Eἴμεθα βέβαιοι ὅμωςὅτι θὰ ὑπάρξουν καὶ κάποιοι καλοπροαίρετοι καὶ θεοφοβούμενοι λειτουργοὶ τοῦ Ὑψίστουποὺ θὰ προβληματισθοῦν μὲ τὰ γραφόμενά μας καὶ θὰ ἀλλάξουν τακτικήὉ τύπος καὶ τρόπος τοῦ βαπτίσματος δὲν εἶναι παρωνυχίδαἀλλὰ ὑψίστης σημασίας ζήτημαποὺ ἅπτεται τῆς Πίστεώς μας καὶ τῆς σωτηρίας μαςΓιαὐτὸ καὶ ἡ Ἐκκλησία μας ἀσχολήθηκε διεξοδικὰ με αὐτόνκαὶ ὥρισε τὰ πρέποντα καὶ «συμφέροντα ταῖς ψυχαῖς ἡμῶν».
    Ἀλλὰ καὶ ὅσοι λαϊκοὶ διαβάζουν αὐτὲς τὶς γραμμὲς εἶναι ἀνάγκη νὰ εὐαισθητοποιηθοῦν καὶ νἀναλάβουν μιὰ θεάρεστη καὶ ἐπιβεβλημένη ἐκστρατεία ἐνημερώσεως τῶν φίλων καὶ συγγενῶν τους. Nαίἀδελφοίἐνημερώσετεδιαφωτίσετε,προειδοποιήσετετοὺς συνανθρώπους μαςὅτι οἱ συνέπειες τῶν ἀντικανονικῶν βαπτίσεωνποὺ τελοῦνται ἀπὸ πλείστους κληρικούςεἶναι ὀλέθριεςκαὶ ἡ εὐθύνη ὅσων λαϊκῶν ἀπαιτοῦν ἀπὸ τοὺς ἱερεῖς τέτοιες βαπτίσεις ἢ ὅσων ἱερέων τὶς τελοῦν εἶναι μεγάλη ἔναντι τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ βαπτιζομένου προσώπου. Tόσο μεγάληὥστε ὁ ἱερομάρτυς καὶ ἰσαπόστολοςKοσμᾶς ὁ Aἰτωλὸς προειδοποιοῦσε τότε τοὺς σκλαβωμένους προγόνους μαςπροειδοποιεῖ καὶ σήμερα ὅλους ἐμᾶς τοὺς ὀρθοδόξους χριστιανούς«N βαπτίζετε  ἁγιωσύνη σαςἅγιοι ἱερεῖςτὰ παιδιὰ τῆς ἐνορίας σας μὲ τὴν γνώμην καὶσκοπὸν τῆς ἁγίας ἡμῶν ἀνατολικῆς καὶ ἀποστολικῆς Ἐκκλησίας. N τὰ βουτᾶτε μέσα εἰς τὴν κολυμβήθραν· νὰ ἔχετεμέσα πολὺ νερὸ καὶ νὰ κάμνετε τρεῖς ἀναδύσεις καὶ τρεῖς καταδύσεις λέγοντας τὰ ὀνόματα τῆς Ἁγίας Tριάδος… Ἅγιοιἱερεῖςπρέπει νὰ ἔχετε κολυμβήθρας μεγάλας εἰς τὰς ἐκκλησίαςἕως ὁποὺ νὰ χώνεται ὅλον τὸ παιδίον μέσανὰκολυμβᾷ ὁποὺ νὰ μὴν μείνῃ ἴσα μὲ τοῦ ψύλλου τὸ μάτι ἄβρεχοδιατὶ καὶ ἐκεῖ προχωρεῖ  Διάβολος καὶ διὰ τοῦτο τὰπαιδιά σας σεληνιάζονταιδαιμονίζονταιἔχουν φόβονγίνονται κακορρίζικαδιατὶ δὲν εἶναι καλὰ βαπτισμένα»!17
    Ἀλήθειαἀναρωτηθήκαμε ποτέμήπως πολλὰ ἀπὸ τὰ «ψυχολογικὰ προβλήματα» τῶν παιδιῶν καὶ τῶν νέων μας σήμερατὰ ὁποῖα ἀποτελοῦν πραγματικὴ μάστιγα στὴν ἐποχή μαςὀφείλονται στὶς ἀτελεῖς αὐτὲς βαπτίσειςἜχουμε ἄδικο λοιπόνχαρακτηρίζοντας τὴν κατάσταση αὐτὴ ἐγκληματικήἊς μὴ παίζουμε ἑπομένως ἐν οὐ παικτοῖςἀλλἂς σημάνουμε συναγερμὸ καὶ ἂς ἀναλάβουμε ὅλοικλῆρος καὶ λαόςτὶς εὐθῦνες μαςἘμεῖςἀπαὐτὴ ἐδῶ τὴν ἔπαλξηκαλοῦμε καὶ παρακαλοῦμε ὅλους τοὺς ὀρθοδόξους ἀρχιερεῖς νὰ ἐπιληφθοῦν δίχως καθυστέρηση τοῦ θέματος μὲ ἱερατικὲς συνάξεις καὶ διαφωτιστικὲς ποιμαντικὲς ἐγκυκλίουςτοὺς δὲ γονεῖς καὶ ἀναδόχους νἀπαιτοῦν ἀπὸ τοὺς ἱερεῖς νὰ βάζουν στὴν κολυμβήθρα ἀρκετὸ νερὸ καὶ νὰ τελοῦν τὸ βάπτισμα μὲ τρεῖς πλήρεις καταδύσειςκανονικῶς καὶ ὀρθοδόξωςκαὶ ὄχι ὅπως ἐπιβάλλει τὸ κοσμικὸ καὶ ἀντίχριστο πνεῦμα τῶν χαλεπῶν τούτων καιρῶνEἴθε μὲ τὴν συνεργασία ὅλων μας ἡ σύγχρονη αὐτὴ ἐπιδημία τῶν ἀντικανονικῶν βαπτίσεων νὰ περιορισθῇ καὶ συντόμως νὰ ἐκλείψῃ.
    ______________________________
    1. EΠE 3, 86. BEΠEΣ 55, 122
    2. Ὀρθόδοξος Tύπος, 11.7.2008, σελ. 3
    3. Mατθ. 28, 19
    4. Σπυρίδωνος Mπιλάλη, Ὀρθοδοξία καὶ Παπισμός, Tόμ. B΄, ἐκδ. Ὀρθ. Tύπου, Ἀθῆναι 1969, σελ. 193
    5. Mατθ. 3, 16 & Mάρκ. 1, 9-11
    6. Nικολάου Σωτηροπούλου, T Eὐαγγέλιο τοῦ Mατθαίου, «Σταυρός», Ἀθῆναι 1994, σελ. 39 (ἡ ὑπογράμμιση δική μας).
    7. Πράξ. 8, 38-39
    8. Ῥωμ. 6, 3-5
    9. M. BασιλείουΠερὶ Ἁγίου Πνεύματος, 15, 35. PG 32, 132A
    10. Γρηγορίου Nύσσης, Eἰς τὴν ἡμέραν τῶν Φώτων, PG 46, 585AB
    11. Ἰω. Kαρμίρη, Tὰ Δογματικὰ καὶ Συμβολικὰ Mνημεῖα, B΄ σ. 459
    12. Ἰω. Kαρμίρη, Tὰ Δογματικὰ καὶ Συμβολικὰ Mνημεῖα, B΄ σ. 530, 531
    13. Nικοδήμου Ἁγιορείτου, Πηδάλιον, σελ. 59, 64. Ἀθῆναι 1886
    14. Nικοδήμου ἉγιορείτουΠηδάλιονσελ. 55, ἐκδΠαπαδημητρίουἈθῆναι 1998
    15. Πηδάλιο, Ἀθῆναι 1998, σελ. 62, 163
    16. Πηδάλιο, Ἀθῆναι 1998, σελ. 63-64
    17. Aὐγουστίνου Kαντιώτου, Kοσμᾶς ὁ Aἰτωλός, «Σταυρός», Ἀθῆναι 1977, σελ. 221, 265.
πηγή

Δεν υπάρχουν σχόλια: