Κείμενο του Ο Ιεροεξεταστής
Εισαγωγή
Μία από τις μεγαλύτερες παρεξηγήσεις για την αρχαία ελληνική θρησκεία είναι ότι ήταν μια θρησκεία συμβόλων και κρυμμένων αλληγοριών. Ότι ο Δίας "συμβόλιζε" τον νου, η Αθηνά τη σοφία και η αρπαγή της Περσεφόνης τον κύκλο του σιταριού.
Αυτή η εικόνα δεν ανήκει στην αρχαία Ελλάδα. Ανήκει στα σαλόνια του 19ου αιώνα όπου κάποιοι ρομαντικοί Ευρωπαίοι συζητούσαν αυτά τα πράγματα καπνίζοντας και πίνοντας. Η αυθεντική θρησκεία των Ελλήνων ήταν κυριολεκτική, πρακτική και βαθιά υλική.
1. Θρησκεία ορθοπραξίας,
Ο αρχαίος Έλληνας πιστός πίστευε με άλλο τρόπο από ότι οι σύγχρονοι άνθρωποι του πολιτισμένου κόσμου. Έμοιαζε περισσότερο η πίστη του και το πώς έκαναν τα τελετουργικά τους μεαπομονωμενες φυλές ανθρώπων που λατρεύουν τους θεούς τους σήμερα.
Ο πιστός δεν χρειάζονταν να καταλάβει το "βαθύ νόημα" της θυσίας. Έπρεπε να την κάνει σωστά, την σωστή μέρα, με το σωστό ζώο, με καθαρά χέρια, με το σωστό εργαλείο και τον σωστό τρόπο. Αν το έκανε λάθος, ο θεός θύμωνε. Όχι γιατί δεν κατάλαβε το σύμβολο, αλλά γιατί τον πρόσβαλε.
Ο τότε άνθρωπος δεν πήγαινε στο ιερό για να αποκρυπτογραφήσει σύμβολα. Πήγαινε να κάνει θυσία για να βρέξει, να δώσει όρκο, να καθαρθεί, να ζητήσει χρησμό. Οι μύθοι λεγόντουσαν ως γεγονότα. Ο Δίας έκανε μπουρίνι, δεν συμβόλιζε το μπουρίνι.
Δεν υπήρχε ένα επίσημο ιερατείο που έλεγε "ο Κένταυρος συμβολίζει την πάλη λογικού και άλογου" για τους τότε ανθρώπους ο Κένταυρος ήταν κάπου εκεί έξω.
Οι θεοί δεν ήταν αφηρημένες αρχές. Ήταν πρόσωπα με βούληση, ζήλια, θυμό και προτιμήσεις, που ζούσαν στον ίδιο κόσμο με τους ανθρώπους, απλώς είναι πιο δυνατοί και φυσικά αθάνατοι.
2. Τα είδωλα δεν ήταν σύμβολα. Ήταν κατοικίες
Σήμερα λέμε "το άγαλμα συμβολίζει τη θεά". Ο αρχαίος δεν το έλεγε ποτέ αυτό.
Υπήρχαν δύο είδη ιερών εικόνων. Το ξόανο, το παλιό ξύλινο άγαλμα , το πέτρωμα που έπεφτε από τον ουρανό, το διοπετές. Αυτό δεν ήταν αναπαράσταση. Ήταν η ίδια η θεότητα. Γι' αυτό η κλοπή του Παλλαδίου σήμαινε την πτώση της Τροίας.
Και υπήρχε το άγαλμα, από το αγάλλομαι, θαυμάζω. Ήταν το ωραίο δώρο-σπίτι που έφτιαχνε η πόλη για να έρθει ο θεός να κατοικήσει μέσα του. Το έλουζαν, το έντυναν με αληθινά ρούχα όπως τον πέπλο της Αθηνάς, το στόλιζαν με κοσμήματα, του άνοιγαν τελετουργικά τα μάτια. Σε κάποιες πόλεις το έδεναν με αλυσίδες για να μην φύγει η τύχη της πόλης.
Αυτή η πράξη λέγεται ενίδρυση. Ο θεός δεν συμβολίζεται στο άγαλμα. Ενιδρύεται σε αυτό.
Οι ίδιοι οι αρχαίοι είχαν δύο λέξεις και η διαφορά τους τα λέει όλα.
Η αντίληψη ήταν αυτή: ο θεός είναι παντού, αλλά αν του φτιάξεις ένα ωραίο κάθισμα, ένα ωραίο σπίτι, και του κάνεις θυσία, ευχαριστιέται και έρχεται και κατοικεί εκεί για λίγο.
Γι' αυτό και είχαν το έθιμο της ιερουργίας των αγαλμάτων. Του άνοιγαν τα μάτια τελετουργικά για να "δει", το έδεναν για να μην φύγει - όπως τον Απόλλωνα στο Δήλο που τον έδεναν με αλυσίδες, ή τον Άρη στη Σπάρτη.
Αν ήταν σύμβολο, δεν χρειάζεται να το δέσεις.
Και το αντίθετο: όταν μια πόλη καταστρεφόταν, έλεγαν "έφυγαν οι θεοί". Ο Αισχύλος το λέει, ο Θεμιστοκλής πριν τη Σαλαμίνα λέει στους Αθηναίους ότι η Αθηνά έφυγε από την Ακρόπολη και πήγε στα πλοία. Το άγαλμα έμεινε άδειο.
Άρα ναι, δεν ήταν σύμβολο με την σημερινή έννοια που λέμε "ο σταυρός συμβολίζει τη θυσία". Ήταν το δοχείο παρουσίας. Το σκεύος.
Οι αρχαίοι λοιπόν πίστευαν ότι οι θεοί κατοικούσαν στα αγάλματα και αυτό το έλεγαν ενίδρυσις.
3. Οι μύθοι δεν ήταν αλληγορίες. Ήταν ιστορία
Η αρπαγή της Περσεφόνης, ο κατακλυσμός του Δευκαλίωνα, οι άθλοι του Ηρακλή δεν ήταν παραμύθια με ηθικό δίδαγμα. Ήταν η αρχαιότερη ιστορία του τόπου τους.
Δεν υπήρχε ιερό βιβλίο και ιερατείο που να επιβάλλει μία εκδοχή. Γι' αυτό υπάρχουν δέκα διαφορετικές εκδοχές για το πού έγινε η αρπαγή: στην Ελευσίνα, στη Σικελία, στην Αρκαδία. Κανείς δεν θεωρούσε τον άλλο αιρετικό. Πίστευαν όλοι ότι έγινε, απλώς διαφωνούσαν για το πού.
Γι' αυτό και η έκλειψη ηλίου προκαλούσε πανικό και η προσβολή ενός ιερού έφερνε πόλεμο. Αν όλα ήταν σύμβολα, κανείς δεν θα φοβόταν.
Όταν μια γυναίκα στην Ελευσίνα άκουγε για την αρπαγή της Περσεφόνης, δεν σκεφτόταν "τι ωραία αλληγορία για τον κύκλο του σιταριού!". Σκεφτόταν "αυτό έγινε εδώ, σε αυτό το χωράφι. Εδώ άνοιξε η γη. Εδώ έψαχνε η Δήμητρα και έκλαιγε".
Το ίδιο και με όλα τα άλλα. Ο Δευκαλίωνας και η Πύρρα όντως σώθηκαν από τον κατακλυσμό. Ο Κάδμος όντως ήρθε και ίδρυσε τη Θήβα. Ο Ηρακλής όντως καθάρισε τον τόπο.
Τώρα, αν τους ρωτούσες λεπτομέρειες, θα μπερδεύονταν. Γιατί σε κάθε χωριό έλεγαν άλλη εκδοχή.
Στη μια εκδοχή ο Πλούτωνας άρπαξε την Περσεφόνη στην Ελευσίνα. Στην άλλη στη Σικελία. Στην άλλη στην Αρκαδία. Και κανείς δεν έλεγε "ψέματα λέτε". Έλεγαν "α, και σε εσάς έτσι το λένε; σε εμάς αλλιώς".
Η πίστη ήταν στην ουσία του γεγονότος, όχι στην κυριολεκτική λεπτομέρεια.
Και φυσικά υπήρχαν και τότε οι σκεπτικιστές. Ο Ξενοφάνης ήδη τον 6ο αιώνα λέει "αν τα βόδια είχαν θεούς, θα τους έκαναν να μοιάζουν με βόδια". Ο Ευημερος λέει ότι οι θεοί ήταν παλιοί βασιλιάδες που τους θεοποίησε ο κόσμος.
Αλλά αυτοί ήταν η μειοψηφία. Η εξαίρεση.
Ο μέσος άνθρωπος πίστευε ότι η Περσεφόνη όντως κατέβηκε στον Άδη και όντως ανεβαίνει κάθε άνοιξη, και γι' αυτό φυτρώνει το στάρι. Δεν ήταν ποίηση. Ήταν η αιτία που τρώει ψωμί ή α να θρέψει την οικογένεια του.
Οι πρώτοι που αμφισβήτησαν την κυριολεξία ήταν φιλόσοφοι όπως ο Ξενοφάνης και ο Αναξαγόρας, και κατηγορήθηκαν για ασέβεια ακριβώς επειδή έλεγαν ότι ο Ήλιος δεν είναι θεός αλλά μια καυτή πέτρα και για αυτό τους κυνήγησαν.
Για ασέβεια δεν κατηγορούσαν αυτούς που έβαζαν μια απλή αλληγορία . Κατηγορούσαν αυτούς που μαζί με την αλληγορία έλεγαν τα πράγματα ωμά.
Η απλή αλληγορία ήταν το άλλοθι για να γλιτώσεις την κατηγορία.
Όταν έλεγες την ωμή εξήγηση, σε πηγαίνανε δικαστήριο.
• Αναξαγόρας: Είπε ότι ο Ήλιος δεν είναι ο θεός Ήλιος αλλά μια πύρινη πέτρα μεγαλύτερη από την Πελοπόννησο. Δίκη για ασέβεια, εξορία.
• Διαγόρας ο Μήλιος: Έλεγε ξεκάθαρα ότι οι θεοί δεν υπάρχουν και κορόιδευε τα μυστήρια. Τον επικηρύξανε και τον λέγανε "ο άθεος".
• Πρωταγόρας: Έγραψε "για τους θεούς ούτε αν υπάρχουν ούτε αν δεν υπάρχουν μπορώ να πω". Τα βιβλία του κάηκαν στην αγορά.
• Σωκράτης: Η κατηγορία ήταν "καινά δαιμόνια εισφέρων" και ότι δεν νομίζει τους θεούς της πόλεως.
Όταν έλεγες την αλληγορική εκδοχή, την γλίτωνες. Για α παράδειγμα ο Θεαγένης ο Ρηγίνος έφτιαξε την αλληγορία ακριβώς για να υπερασπιστεί τον Όμηρο. Του έλεγε ο Ξενοφάνης "μα οι θεοί σου μοιχεύουν και κλέβουν, τι αηδίες είναι αυτές;" και αυτός απαντούσε "δεν το εννοεί κυριολεκτικά, είναι μάχη της φωτιάς με το νερό".
Αργότερα οι Στωικοί δεν έλεγαν "ο Δίας δεν υπάρχει". Έλεγαν "ο Δίας υπάρχει, απλώς όταν λέμε Δίας εννοούμε τον αιθέρα και τον ορθό λόγο που διαπερνά τα πάντα". Και έτσι δεν τους πείραζε κανείς.
Άρα το σύστημα λειτουργούσε ανάποδα: Η πόλη ήθελε τον μύθο κυριολεκτικό και την τελετή σωστή. Αν πήγαινες να πεις "όλα αυτά είναι σύμβολα", σε κοιτούσαν περίεργα γιατί το έβλεπαν σαν υπεκφυγή. Αν όμως έλεγες "ο Ήλιος είναι μια πέτρα", σε θεωρούσαν επικίνδυνο γιατί κατέρριπτες όλη τη λατρεία.
Συνεπώς αυτά δεν ήταν αποδεκτά για όλους.
Ο τότε άνθρωπος πίστευε ότι ο Ήλιος ήταν θεός. Δεν τον συμβόλιζε. Δεν κατοικούσε μέσα στον ήλιο. Ήταν το ίδιο πράγμα.
Γι' αυτό:
1. Ορκίζονταν στον Ήλιο. Στην Οδύσσεια και στα δικαστήρια λένε "ίστω Ήλιος". Γιατί ο Ήλιος τα βλέπει όλα από ψηλά. Αν ήταν απλώς μια πέτρα που καίει, τι νόημα έχει να τον βάλεις μάρτυρα σε όρκο;
2. Του έκαναν λατρεία κανονικά. Στη Ρόδο ήταν ο πολιούχος θεός. Είχε ιερείς, θυσίες, τον Κολοσσό. Δεν θυσιάζεις σε ένα σύμβολο.
3. Φοβόντουσαν την έκλειψη. Όταν γινόταν έκλειψη ηλίου, δεν έλεγαν "α, ένα αστρονομικό φαινόμενο". Έπεφτε πανικός, οι στρατηγοί σταματούσαν τις μάχες. Γιατί αρρώστησε ο θεός.
Αυτό που άλλαξε με τους φιλοσόφους, από τον Αναξαγόρα και μετά, είναι ότι άρχισαν να κόβουν το πράγμα στα δύο. Να λένε "άλλο το φυσικό φαινόμενο και άλλο ο θεός".
Και αυτό ακριβώς θεωρήθηκε ασέβεια. Γιατί αν πεις ότι ο Ήλιος είναι απλώς μια καυτή πέτρα, τότε τι είναι ο ναός του Ήλιου στη Ρόδο; Πού πάνε οι θυσίες; Πέφτει όλο το οικοδόμημα.
Συνεπώς δεν πίστευαν όλοι το ίδιο. Ένας αγρότης στην Αρκαδία το 700 π.Χ. και ένας μορφωμένος Αθηναίος στον κύκλο του Περικλή το 430 π.Χ. δεν είχαν την ίδια εικόνα. Όπως και σήμερα δεν πιστεύει ο ίδιος ο παπάς σε ένα χωριό και ένας καθηγητής θεολογίας το ίδιο
Αλλά η βάση της πόλης, αυτό που κράταγε την κοινωνία, ήταν η κυριολεκτική πίστη. Ο Δίας βρέχει, ο Εγκέλαδος κουνάει τη γη, ο Ήλιος βλέπει τα πάντα.
Αν ήταν όλα σύμβολα, δεν θα είχε λόγο να φοβάται κανείς.
4. Πώς γεννήθηκε η αλληγορία: Τα τέσσερα στάδια
Η αλληγορία δεν γεννήθηκε μέσα στη θρησκεία, αλλά εναντίον της και αργότερα πάνω στα ερείπιά της.
α) 6ος αι. π.Χ. - Η απολογία: Ο Θεαγένης ο Ρηγίνος εφευρίσκει την αλληγορική ερμηνεία για να υπερασπιστεί τον Όμηρο. Όταν ο Ξενοφάνης κατηγορεί τους θεούς ότι κλέβουν και μοιχεύουν, ο Θεαγένης απαντά ότι η μάχη θεών είναι στην πραγματικότητα μάχη φυσικών στοιχείων. Απέτυχαν . Οι θεοί συνέχισαν να λατρεύονται όπως πριν και εξακολουθούσαν να πιστεύουν στους μύθους.
β) 3ος αι. π.Χ. - Η μόδα των Στωικών: Οι Στωικοί κάνουν την αλληγορία σύστημα. Ο Κορνούτος και ο Χρύσιππος λένε ότι η Ήρα είναι ο αέρας, ο Ήφαιστος η φωτιά, η Δήμητρα το σιτάρι. Είναι μια προσπάθεια να κρατήσουν τους θεούς ζωντανούς μετατρέποντάς τους σε φυσική. Απέτυχαν . Οι θεοί συνέχισαν να λατρεύονται κανονικά και να πιστεύουν οι άνθρωποι τους μύθους. Μόνο οι Στωικοί είχαν άλλη άποψη.
γ) 3ος - 6ος αι. μ.Χ. - Η μάχη Νεοπλατωνικών και Χριστιανών: Όταν ο χριστιανισμός εξαπλώνεται, οι τελευταίοι εθνικοί φιλόσοφοι όπως ο Πορφύριος και ο Πρόκλος λένε πλέον "οι μύθοι μας είναι κρυμμένη φιλοσοφία για την άνοδο της ψυχής". Από την άλλη, οι Χριστιανοί πατέρες χρησιμοποιούν την ίδια μέθοδο για να εξηγήσουν την Παλαιά Διαθήκη και απορρίπτουν τους ελληνικούς μύθους ως δαιμονικούς ή κλεμμένους. Απέτυχαν . Οι Νεοπλατωνικοι φιλόσοφοι μπέρδεψαν περισσότερο τον κόσμο. Ο λαός συνέχιζε να πιστεύει τους θεούς όπως πριν και μάλιστα αργότερα ξέπεσαν να λέγονται προσβλητικα παγανιστές. Οι δε λίγοι συνέχισαν να έχουν άλλη άποψη ενώ άλλοι έγιναν χριστιανοί και καταλήξαμε να γίνουν αιρετικοί. ( Σημ Τα ανάθεμα πάνε για αυτούς δηλαδή τους Χριστιανούς νέο πλατωνικούς.και όχι για τους εθνικούς νέο πλατωνικούς).
δ) Οι Πατέρες της Εκκλησίας χρησιμοποιούν τη μέθοδο της αλληγορίας και των συμβόλων
Ο Ωριγένης και ο Κλήμης Αλεξανδρείας βλέπουν ότι η Παλαιά Διαθήκη έχει χωρία σκληρά και πρωτόγονα για τους πιστούς. Έτσι χρησιμοποιούν αυτούσια τη στωική μέθοδο και λένε "δεν είναι κυριολεκτικά, είναι αλληγορία για την ψυχή". Ο Άγιος Αυγουστίνος αργότερα θα πει το ίδιο: "η Γένεση δεν μιλάει για 7 μέρες, μιλάει για τα 7 στάδια πνευματικής δημιουργίας".
Αργότερα χρησιμοποίησαν την αλληγορία και στην Ελληνική μυθολογία λέγοντας ότι οι μύθοι είναι διαστρεβλωμένη αλήθεια. Για παράδειγμα . Ο μύθος του Διός που νικάει τον Κρόνο είναι ότι ο αληθινός Θεός νικάει το κακό, αλλά ειπωμένη παιδικά.
Έτσι ο μύθος παύει να είναι ψέμα και γίνεται "ερμηνεία με σύμβολα".
Το Βυζάντιο τα διατηρεί ως σχολικά κείμενα.
Στο Βυζάντιο δεν καίνε τον Όμηρο. Τον διδάσκουν στα σχολεία, αλλά πρέπει να τον "βαπτίσουν". Ο Πρόκλος, ο Ψελλός, ο Τζέτζης και ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης γράφουν τεράστια υπομνήματα όπου κάθε θεός γίνεται αρετή ή πλάνη και συμβολίζει κάτι , ενώ κρύβονται αλληγορίες.Η Αφροδίτη δεν είναι πια θεά της ομορφιάς και του έρωτα, είναι "η επιθυμία που πρέπει να δαμαστεί". Η Αθηνά από την άλλη είναι η φρόνηση.
Για 800 χρόνια, ο μόνος τρόπος να διαβάσεις Όμηρο και αρχαίους φιλοσόφους ήταν μέσα από αυτά τα χριστιανικά-νεοπλατωνικά γυαλιά. Άρα με αλληγορίες και συμβολισμούς.
Άρα η αλληγορία και οι συμβολισμοί αναβαθμίστηκαν μέσα από τους Βυζαντινούς υπό το πρίσμα του Χριστιανισμού.
ε) Η πορεία προς την Δύση
Τον 9ο-12ο αιώνα, οι Άραβες μεταφραστές στη Βαγδάτη και την Κόρδοβα μεταφράζουν τον Αριστοτέλη και τους Νεοπλατωνικούς. Από εκεί περνάνε στη Δύση τον 12ο αιώνα μέσω Τολέδο. Η Δύση μαθαίνει τον Πλάτωνα όχι από το πρωτότυπο, αλλά μέσα από αραβικά σχόλια που είναι ήδη γεμάτα αλληγορία από την χριστιανική οπτική γωνία και κυρίως του Ισλάμ.
Πριν το 1204 οι Φράγκοι έρχονταν στην Κωνσταντινούπολη για να μελετήσουν τους αρχαίους. Όταν οι Σταυροφόροι λεηλατούν την Κωνσταντινούπολη και αργότερα όταν πέφτει η Πόλη, Βυζαντινοί λόγιοι όπως ο Πλήθων και ο Βησσαρίων πάνε στην Ιταλία με χειρόγραφα του Πρόκλου και του Πορφύριου. Ο Πλήθων στον Μυστρά λέει στους Ιταλούς "ο Πλάτωνας είχε κρυφή θεολογία με σύμβολα". Που φυσικά είναι ερμηνείες που είχαν δώσει οι Βυζαντινοί και ποιο πριν οι Νεοπλατωνικοι φιλόσοφοι.
Ο Μαρσίλιο Φιτσίνο και ο Πίκο ντε λα Μιράντολα το 1460 ιδρύουν Ακαδημία και μεταφράζουν αυτόν ακριβώς τον ύστερο, αλληγορικό Πλάτωνα. Αυτοί λανσάρουν την ιδέα της "prisca theologia" - ότι υπάρχει μια αρχαία κρυφή σοφία κοινή σε Ερμή τον Τρισμέγιστο, Ορφέα και Μωυσή, όλη γραμμένη με σύμβολα. Αυτό δεν υπήρξε ποτέ στην κλασική Ελλάδα. Είναι καθαρή επινόηση του 15ου αιώνα.
στ) 19ος αιώνας - Η ρομαντική φαντασίωση: Σε σαλόνια στο Μόναχο, το Παρίσι και το Λονδίνο, λόγιοι όπως ο Κρόιτσερ και αργότερα η Μπλαβάτσκυ, χωρίς να έχουν δει ποτέ ανασκαφή, χωρίς να είναι καν Έλληνες Γραικοί ή Ρωμιοί ,παίρνουν τους Νεοπλατωνικούς και φτιάχνουν την εικόνα μιας Ελλάδας γεμάτης μύστες και απόκρυφα σύμβολα. Από εκεί προέρχονται σχεδόν όλες οι σημερινές θεωρίες περί "κρυφών νοημάτων".
Επίλογος
Η αρχαία ελληνική θρησκεία δεν χρειαζόταν σύμβολα γιατί δεν ήθελε να κρύψει τίποτα. Ήθελε να λειτουργήσει. Να βρέξει, να γεννήσει η γυναίκα, να γυρίσει το πλοίο, να μην πέσει αρρώστια.
Τα σύμβολα εμφανίστηκαν όταν η θρησκεία άρχισε να ντρέπεται για τους μύθους της και αργότερα όταν οι νεότεροι Ευρωπαίοι άρχισαν να ντρέπονται για τον υλισμό της.
Ο αρχαίος Έλληνας δεν κοιτούσε το άγαλμα για να σκεφτεί μια αφηρημένη ιδέα. Το κοιτούσε γιατί πίστευε ότι εκεί, εκείνη τη στιγμή, τον κοιτάει και ο θεός.
Πηγές:
Α. Πρωτογενείς πηγές - Η ίδια η εξέλιξη της αλληγορίας
Ξενοφάνης - Αποσπάσματα: Εκεί που λέει "αν τα βόδια είχαν θεούς θα τους έκαναν σαν βόδια". Η αρχή της κριτικής στον μύθο.
Θεαγένης ο Ρηγίνος: Δεν σώζεται το έργο του, αλλά αναφέρεται στον Πορφύριο. Είναι η πρώτη μαρτυρημένη αλληγορία τον 6ο αι. π.Χ.
Κορνούτος - Επιδρομή των κατά την ελληνικήν θεολογίαν παραδεδομένων: Το εγχειρίδιο των Στωικών του 1ου αι. μ.Χ. Εδώ θα δεις μέσα σε 50 σελίδες πώς η Ήρα γίνεται αέρας και η Δήμητρα σιτάρι. Αυτό αντέγραψαν όλοι μετά.
Πορφύριος - Περί του εν Οδυσσεία των Νυμφών άντρου: Κλασικό παράδειγμα νεοπλατωνικής αλληγορίας. Μια σπηλιά στην Οδύσσεια γίνεται σύμβολο της ψυχής.
Πρόκλος - Υπόμνημα εις την Πολιτεία του Πλάτωνος: Εκεί που υπερασπίζεται τον Όμηρο λέγοντας ότι όλα είναι κρυμμένα σύμβολα.
Ωριγένης - Περί Αρχών & Κλήμης Αλεξανδρείας - Στρωματείς: Θα δεις πώς η χριστιανική αλληγορία αντέγραψε τη στωική μέθοδο για να ερμηνεύσει τη Βίβλο.
Ιωάννης Τζέτζης - Χιλιάδες & Ευστάθιος Θεσσαλονίκης - Παρεκβολαί εις την Ιλιάδα: Η βυζαντινή εκδοχή. Όμηρος διορθωμένος για χριστιανικά σχολεία.
Μαρσίλιο Φιτσίνο - Theologia Platonica (1469) & Πλήθων - Νόμων Συγγραφή: Η γέφυρα προς τη Δύση. Εδώ γεννιέται η ιδέα της "αρχαίας κρυφής θεολογίας".
Georg Friedrich Creuzer - Symbolik und Mythologie der alten Völker (1810): Το βιβλίο που ξεκίνησε όλη τη σύγχρονη παρεξήγηση με τα σύμβολα στα σαλόνια.
Β. Σύγχρονες έγκυρες μελέτες - Για να δεις την κανονική θρησκεία
Walter Burkert - Greek Religion (Ελληνική Θρησκεία): Το πιο σοβαρό βιβλίο για το τι πίστευε πραγματικά ο κόσμος. Ξεκαθαρίζει από την πρώτη σελίδα ότι είναι θρησκεία πράξης, όχι δόγματος.
Jean-Pierre Vernant - Μύθος και Σκέψη στην αρχαία Ελλάδα: Εξηγεί γιατί ο μύθος ήταν ιστορία και όχι σύμβολο.
Robert Parker - On Greek Religion: Καθηγητής στην Οξφόρδη. Δείχνει με επιγραφές και νόμους πόσο κυριολεκτική ήταν η λατρεία.
Paul Veyne - Οι Έλληνες πίστευαν στους μύθους τους; Μικρό βιβλίο, ακριβώς πάνω στο ερώτημά σου. Λέει ναι, αλλά με διαφορετικό τρόπο από εμάς.
Fritz Graf - Greek Mythology and Allegory: Ολόκληρο βιβλίο μόνο για την ιστορία της αλληγορίας, από τον Θεαγένη μέχρι τον 19ο αιώνα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου