Οι αρχαίοι σκότωσαν οι ίδιοι τους θεούς τους.

 

«Οι αρχαίοι σκότωσαν οι ίδιοι τους θεούς τους. Όταν οι χριστιανοί καταφέρθηκαν εναντίον του παγανισμού, παρέλαβαν πειστικά επιχειρήματα από φιλοσόφους, μελετητές και λόγιους, που επί αιώνες πριν, κατηγορούσαν τους μύθους για έλλειψη αληθοφάνειας, για ανηθικότητα ή παιδαριώδη ανωριμότητα. Οι πιo δριμείς κατήγοροι έφθασαν μέχρι την πλήρη και ξεκάθαρη απόρριψη τους. Οι ηπιότεροι αναζητούσαν μια μέση λύση, την οποία βρήκαν στην τεχνική της αλληγορίας»

(Jean-Louis Backès)

~Η πτώση των αρχαίων θεών και η απόλυτη αναγκαιότητα της χριστιανικής συνέχειας~

Η διατύπωση αυτή του Γάλλου ακαδημαϊκού Jean-Louis Backès δεν αποτελεί απλώς ένα ρητορικό σχήμα, αλλά συμπυκνώνει μια βαθύτερη ιστορική και πνευματική διεργασία. Πολύ πριν την επικράτηση του χριστιανισμού , η ελληνορωμαϊκή σκέψη είχε ήδη στραφεί εναντίον των ίδιων της των μυθολογικών θεμελίων .

Είθισται, η διάλυση της αρχαίας παγανιστικής λατρείας να αποδίδεται από συγκεκριμένους κύκλους αποκλειστικά στους «διωγμούς» που επέβαλαν οι χριστιανοί αυτοκράτορες του Βυζαντίου και ειδικότερα ο "στυγερός" Θεοδόσιος. Η ιστορική πραγματικότητα, ωστόσο, είναι πολύ πιο σύνθετη. Η αποδυνάμωση των παραδοσιακών θρησκειών είχε αρχίσει αιώνες πριν από την καθιέρωση του χριστιανισμού ως επίσημης θρησκείας της αυτοκρατορίας και μάλιστα, προήλθε σε μεγάλο βαθμό από το ίδιο το εσωτερικό της ελληνορωμαϊκής πνευματικής παράδοσης.

Ήδη από τον 6ο αιώνα π.Χ. ο μικρασιάτης φιλόσοφος και ποιητής Ξενοφάνης καυτηρίαζε την ανθρωπομορφία των θεών και γελοιοποιούσε την ηθική τους κατωτερότητα. Ο Πλάτων απέρριπτε την ποιητική παράδοση των Ομήρου και Ησιόδου ως ακατάλληλη για την αγωγή των νέων, καθώς οι μύθοι περιείχαν ανήθικες πράξεις, ψεύδη και φθόνο. Στη συνέχεια, οι Στωικοί και οι Νεοπλατωνικοί προσπάθησαν να διασώσουν το θρησκευτικό κύρος των μύθων μέσα από την αλληγορία βλέποντας στους θεούς όχι ιστορικά πρόσωπα, αλλά φυσικές δυνάμεις ή ηθικές αρχές. Η ανάγκη για τέτοια μεταρρύθμιση φανερώνει ήδη μια κρίση εμπιστοσύνης προς το παραδοσιακό σχήμα.

Εν συνεχεία κατά την ελληνιστική και ρωμαϊκή περίοδο, η πολυθεΐα γνώρισε έναν ιδιότυπο συγκρητισμό, αιγυπτιακές, περσικές και ανατολικές λατρείες εισάγονταν και συγχωνεύονταν με τις ελληνικές και ρωμαϊκές. Αυτή η πολλαπλότητα, αντί να ενισχύσει την παγανιστική πίστη, την έκανε συχνά πιο ρευστή και ασταθή. Οι λαοί ζητούσαν πλέον σωτηρία και ελπίδα αιώνιας ζωής, κάτι που οι παραδοσιακοί θεοί δεν πρόσφεραν.

Πιο συγκεκριμένα η φιλοσοφία, από τον Σωκράτη μέχρι τον Πλωτίνο, έτεινε όλο και περισσότερο προς την ιδέα ενός υπέρτατου, μοναδικού Θεού που υπερβαίνει τους πολλούς μύθους. Ακόμη και ο Πλάτων στον Τίμαιο ή οι Στωικοί με τον Λόγο τους, προετοίμαζαν τη σκέψη για μια ενότητα του Θείου. Έτσι, ο κόσμος ωρίμαζε πνευματικά για μια μετάβαση από την πολυθεΐα στον μονοθεϊσμό.

Όταν λοιπόν ο χριστιανισμός εμφανίστηκε, δεν βρήκε μια σταθερή και ζωντανή παγανιστική θρησκεία, αλλά ένα οικοδόμημα ήδη κλονισμένο. Προσέφερε αυτό που οι άνθρωποι απεγνωσμένα αναζητούσαν έναν Θεό μοναδικό και απόλυτο, ηθικά τέλειο, και ταυτόχρονα μια ελπίδα σωτηρίας προσωπικής και αιώνιας. Δεν είναι τυχαίο ότι οι πρώτοι χριστιανοί απολογητές χρησιμοποίησαν επιχειρήματα ήδη διατυπωμένα από παγανιστές φιλοσόφους κατά των μύθων.

Καταλήγοντας δεν ήταν οι «κακοί» βυζαντινοί αυτοκράτορες ή οι διωγμοί των παγανιστικών ιερών που κατέστρεψαν τον αρχαίο κόσμο των θεών. Αυτοί είχαν αρχίσει να καταρρέουν από μόνοι τους, μέσα από την κριτική των φιλοσόφων, την ηθική αδυναμία των μύθων και την αδυναμία να απαντήσουν στα υπαρξιακά αιτήματα των ανθρώπων. Ο χριστιανισμός ήρθε ως αναγκαία εξέλιξη, ως φυσικό στάδιο μιας μακράς πνευματικής ωρίμανσης και όχι απλώς ως βίαιη κατάλυση του παρελθόντος.

Στυλ. Καβάζης

«Ο Θρίαμβος του Χριστιανισμού επί του Παγανισμού» (1868), Gustave Doré – Art Gallery of Hamilton, Οντάριο, Καναδάς

Στην αλληγορική αυτή σκηνή, ο Χριστός υψώνει τον σταυρό ενώ οι θεοί της αρχαιότητας κείτονται ηττημένοι. Το έργο του Ντορέ δεν αναπαριστά απλώς μια βίαιη σύγκρουση, αλλά την πνευματική μετάβαση από έναν κόσμο μύθων που είχε ήδη κλονιστεί εσωτερικά, προς την ενότητα του Θείου και την λυτρωτική ελπίδα σωτηρίας που πρόσφερε ο Χριστιανισμός.

Στυλιανός Καβάζης