26/04/2026
Η Αθήνα είχε προβλεφθεί ως πρωτεύουσα από το 1812. Άρχισε να πολεοδομείται το 1833
Όταν την 1.9.1813 ιδρύεται στην Αθήνα η «Φιλόμουσος Εταιρεία», οι διοργανωτές της (φανεροί και κρυφοί) φιλοδοξούσαν να θέσουν το εξής ζήτημα: Ιδρύουμε ελληνικό κράτος με πρωτεύουσα την Αθήνα. Ποιος θα το έθετε; Οι αρμόδιοι. Σε ποιους; Στους Ευρωπαίους. Έγινε αυτό; Ναι, στο Συνέδριο της Βιέννης με τον Καποδίστρια και την κάλυψη του τσάρου, οπότε ιδρύθηκε και η θυγατρική «Φιλόμουσος Εταιρεία» της Βιέννης (1.1.1815).
Φανεροί «ιδρυτές» στην Αθήνα ήταν τέσσερις: Χωματιανός, Μαρμαροτούρης, Τατλίκαρας, Ρεβελάκης. Αφανείς; Άγνωστοι, αλλά προφανώς, υπήρχαν. Οι 4 ήταν μέλη μυστικών σχημάτων από την εποχή του Ρήγα και η πρόθεσή τους φάνηκε άμεσα, όταν κάλεσαν τον λόρδο Guilford να αναλάβει τιμητικά την προεδρία της Εταιρείας. Η βρετανική αριστοκρατία ανέλαβε ρόλο προστάτη της ελληνικής υπόθεσης. Φανερά, η Εταιρεία είχε ρόλο προστασίας των αρχαιοτήτων και φιλεκπαιδευτικό. Έδινε υποτροφίες για σπουδές, οργάνωνε βιβλιοθήκες, φρόντιζε τις αρχαιότητες. Ο Άνθιμος Γαζής, εφημέριος του Ι. Ν. Αγ. Γεωργίου της Βιέννης μεσολαβεί το 1814 προς τον Καποδίστρια και ο τελευταίος θέτει το ζήτημα τον τσάρο Αλέξανδρο Α΄ που συμφωνεί. Γίνεται έρανος μέσα στο Συνέδριο της Βιέννης για την ελληνική (πολιτική) υπόθεση, η οποία συζητείται. Πρώτη αντίδραση: δεν υπάρχει ελληνικό έθνος, ώστε να δημιουργηθεί ελληνικό κράτος. Όμως, το νερό είχε μπει στο αυλάκι. Η διπλή Φιλόμουσος είναι η βιτρίνα της επαναστατικής οργάνωσης αλλά συγκροτεί και δυο αντίρροπους πολιτικούς κλάδους, είτε σε επίπεδο διεθνούς πολιτικής, είτε σε επίπεδο μελών.
Επιτομή περί της των Αθηνών Πολιτείας
Το 1815 ο Περραιβός, ένας ακόμη εταιριστής από την εποχή του Ρήγα, δίνει το μήνυμα «η Αθήνα θα είναι η πρωτεύουσα του νέου κράτους»: εντάσσει μέσα στην Ιστορία του Σουλίου (δηλ. της αποτυχημένης προσπάθειας να ξεκινήσει η Επανάσταση την πρώτη δεκαετία του 1800) και την Ιστορία των Αθηνών.
Ιστορία … «Εν ω και Επιτομή περί της των Αθηνών Πολιτείας»
Το 1857 ο Περραιβός επανεκδίδει την Ιστορία του Σουλίου, λέγοντας ότι δεν χρειάζεται πλέον να περιλάβει και την Αθήνα. Δηλώνει το «mission accomplished» ως εξής: Την Ιστορίαν των Αθηνών περιττόν ενόμισα να συντάξω ενταύθα, ως το πρώτον, διότι την περιτομήν εκείνην απήτησαν αι τότε περιστάσεις, και διότι περί Αθηνών διάφοροι παλαιοί τε και νέοι ιστορικοί και περιηγηταί της Ελλάδος έγραψαν διεξοδικάς και ακριβείς περί αυτών ιστορίας.
Φιλόμουσος VS Φιλική
Προϋπόθεση για την κατανόηση της σχέσης τους είναι η αποδοχή της ύπαρξης του ελέφαντα στο ιστορικό δωμάτιο. Δυο παρατάξεις των Ελλήνων, η παραδοσιακή και η νεωτερική, συναινούν στην υποβολή νέου επαναστατικού project το οποίο θα είναι εθνικό (γραικικό). Ουδείς εκ των δυο έχει επιδιώξεις στενές (να ιδρυθεί κράτος με βάση την γλωσσική ταυτότητα) όμως η μια πλευρά βιάζεται, παρασύροντας την άλλη μέσω έντεχνων ψεμάτων. Η πλευρά που βιάζεται είναι αυτή που βλέπει πιο μακρυά και αξιοποιεί την εμπειρία των προηγούμενων αποτυχιών, όταν βλέπει ότι ο Ναπολέων θα ηττηθεί και η Ευρώπη αναγκαστικά θα πρέπει να αποφασίσει για το μέλλον, αξιολογώντας την περίοδο 1792-1812. Έχει γίνει πλέον συνείδηση ότι η δυσκολία δημιουργίας ελληνικού κράτους δεν έγκειται στους Οθωμανούς, αλλά στον διχασμό των Ευρωπαίων μεταξύ ευρωπαϊκής παράδοσης και ευρωπαϊκής νεωτερικότητας.
Τι αντιπροσώπευαν οι 4 της Φιλομούσου; Προφανώς κάτι αντίστοιχο με τους 4 της Φιλικής, η οποία, όπως όλα δείχνουν, ήταν μεταγενέστερο εξάρτημα των Φίλων των Μουσών. Όπως και στην Φιλική, ο αριθμός των ιδρυτών δεν είναι σταθερός. Μόνο που στην Φιλόμουσο τα πρόσωπα βιτρίνας είναι φανερά, οπότε, δεν υπάρχει μεγάλο περιθώριο για θεωρίες και υποψίες. Ο Διονύσιος Σουρμελής γράφει μετεπαναστατικά για να δικαιώσει την παράταξή του (νεωτερικότητα) και να κατηγορήσει τους απέναντι. Όμως, αναφέρει ως έτος-κλειδί το 1812. Γιατί; Επειδή πριν από την Φιλόμουσο Εταιρεία είχε εμφανιστεί η Φιλαθηναϊκή Ακαδημία, με τα ίδια ακριβώς σύμβολα: τις εννέα Μούσες.
Πόσες και ποιες ήταν οι παρατάξεις της Επανάστασης; Ήταν της Αθηνάς και του Φοίνικα, δηλαδή, του Κοραή και του Καποδίστρια. Οι δυο τους συνεργάστηκαν για να γίνει η Ελλάδα, όπως μαρτυρείται έμμεσα μόνον από τον Κοραή. Στη σφοδρή σύγκρουση 1816-1820 εντός της Φιλομούσου, ο Καποδίστριας δεν φαίνεται εμπλεκόμενος. Εμπλεκόμενος φαίνεται μόνο στη διένεξη της Φιλικής (με τον γνωστό, αστείο τρόπο του Ξάνθου) και η διένεξη αυτή κρύβει τόσο τη μάχη του πολιτεύματος, όσο και την ανάγκη της πολιτικής επιβίωσης της Επανάστασης κατά το πρώτο της στάδιο, με δεδομένο ότι τόσο η Μ. Βρετανία όσο και η Ρωσία είχαν (άτυπα) εγγυηθεί τα σύνορα του οθωμανικού κράτους. Κι αν τελικά η Αγγλία, αφού συναίνεσε το 1823, έκανε το παν για να αφήσει τη Στερεά Ελλάδα και την Αθήνα έξω από το κράτος, ο Καποδίστριας, κατάφερε να τις επανεντάξει, όταν από τις αρχές του 1826 η Ρωσία αποφάσισε με μεγάλη καθυστέρηση να τηρήσει τη δέσμευση του 1814-15. Με δεδομένο ότι η σύγκρουση 1816-1820 σκιάστηκε ή αποδόθηκε αποκλειστικά στην ελληνική γλώσσα και στις προσωπικές ιδιοτροπίες (συνηθισμένος τρόπος δικαιολόγησης του ελληνικού διχασμού) ο Καποδίστριας μπορούσε να ισχυρίζεται ότι η Φιλόμουσος δεν είχε σχέση με την Φιλική και ότι ο Υψηλάντης έδρασε από μόνος του.
Για ευνόητους λόγους, την θέση του Καποδίστρια στην επίσημη συμβολική αναγέννηση της Ελλάδος, πήρε ο Ρήγας. Αυτό έδωσε την ευκαιρία στις δυο ερμηνευτικές πλευρές να συνεχίσουν την έριδα για τον αν το 1821 εκδηλώθηκε τάση Γέννησης ή Αναγέννησης των Ελλήνων, παρά τον Φοίνικα και παρά το «ανίσταμαι» που γράφει άνωθεν του. Η σύγκρουση 1816-20 είχε γίνει για αυτόν ακριβώς το λόγο.
Ποια ήταν τα προβλεπόμενα όρια του κράτους με προβλεπόμενη πρωτεύσουσα την Αθήνα;
Το 1901 τυπώθηκαν τα δύο άτιτλα και αχρονολόγητα χειρόγραφα του Νικολάου Υψηλάντη από τον Καμπούρογλου. Προσπαθώντας να αποκαταστήσει τον «υψηλαντικό παράγοντα», αλλά και τον εαυτό του σε σχέση με τον αδελφό του Αλέξανδρο (πολλά γράφτηκαν ή υπονοήθηκαν για την κακή σχέση Νικολάου και Γεωργίου ως προς τον Αλέξανδρο), ο Νικόλαος, γράφει εν θερμώ δυο κείμενα τα οποία δεν υπέστησαν τελική επεξεργασία και είναι ασαφή ή χαοτικά ως προς τον τόπο ή τον χρόνο. Ένα από τα σημεία που ξεχωρίζουν είναι η φανταστική συνομιλία του ανώνυμου συγγραφέα με τον εαυτό του. Σ’ αυτήν, ο Ν. Υψηλάντης αποκαλύπτει ότι τα αναμενόμενα (συμφωνημένα) σύνορα της Ελλάδας θα ήταν στον Όλυμπο (ως τη Θεσσαλονίκη). Το δικαιολογεί ως εξής: θα ήταν απερισκεψία / στενοκεφαλιά / πλεονεξία (aveuglement) να θέλαμε με μιας να κατακτήσουμε ολόκληρη την αυτοκρατορία [Οθωμανική]. Έμμεσα ο Νικόλαος Υψηλάντης ομολογεί το γνωστό, ομοσπονδιακό σχέδιο των τριών τμημάτων (Πελοπόννησος, Δ. Στερεά & Ήπειρος, Αν. Στερεά & Θεσσαλία) που ως ένα βαθμό εφαρμόστηκε από την Επίδαυρο ως το Άστρος (1822-1823). Στο σχέδιο αυτό η επιρροή των δυνάμεων θα ήταν αντίστοιχα: Ρωσία, Αγγλία, Γαλλία. Το σχέδιο κατέρρευσε, όταν μετά την ήττα στο Πέτα, παραδόθηκε το Σούλι ξανά στους Τούρκους, ενώ μόλις είχε παραδοθεί από τον Αλή πασά στους Έλληνες (μεσολάβηση Καποδίστρια). Στο σχέδιο αυτό, πρωτεύουσα θα γινόταν η Αθήνα. Ο Ν. Υψηλάντης υιοθετεί μερικώς το κοραϊκό αφήγημα, βοηθώντας μας να κατανοήσουμε και το (πάγιο) φαναριώτικο αφήγημα που είναι υπερεθνικό και όχι εθνικό. Ενώ λέει ότι πρόκειται προς το παρόν να ελευθερωθεί τμήμα της αρχαίας Ελλάδας (!), υποτιμά την χριστιανική περίοδο των Ελλήνων («Βυζάντιο»). Παρόλα αυτά, αναφέρει την «περίφημη Εταιρεία» των Αθηνών ή Φιλομούσων ως αιτία δημιουργίας της Φιλικής. Την Φιλόμουσο γνώριζαν άπαντες στην Ευρώπη και αποτελούσε έμπνευση του Καποδίστρια. Αντιφατικός είναι (δεν μπορεί να μην είναι) και στο βασικότερο σημείο: διαψεύδοντας ότι η υπόθεση της οργάνωσης της Επανάστασης ξεκινούσε από τους Φαναριώτες (Αλ. Μαυροκορδάτο φιραρή, Κων. Υψηλάντη), «αποκαλύπτει» ότι αυτοί διαρκώς μιλούσαν μυστικά για το σχέδιο. Το ίδιο κάνει με τον Καποδίστρια και τη Ρωσία: τους απαλλάσσει από την οργάνωση της Επανάστασης, υπονοώντας ότι αυτοί κρύβονται πίσω από την Φιλική και από την καθοδήγηση του Αλέξανδρου Υψηλάντη.
Λίγες σειρές πιο κάτω, ο Υψηλάντης το επαναλαμβάνει: «vous ai-je dit, que jusqu’ à Thessalonique» (η Μακεδονία δεν θα περιλαμβάνεται, θα περιλαμβάνεται η Θεσσαλία και η Ήπειρος).
Η Ρωξάνδρα Στούρτζα (Αλεξάνδρα Στούρδζα), εξαδέλφη του Υψηλάντη και ψυχή της Φιλομούσου της Βιέννης, έγραψε ότι ο απώτερος στόχος της αναγεννήσεως των γραμμάτων στην Ελλάδα ήταν ολοφάνερα συνδεδεμένος με την απελευθέρωσή της
Στιγμιότυπα σκίασης του ρόλου που είχαν οι Φίλοι των Μουσών
Γράφοντας την Εισαγωγή στα Απομνημονεύματα του Ψύλλα, ο Ν. Κ. Λούρος, δίνει τελείως λανθασμένη εικόνα για το κλίμα στην Φιλόμουσο Εταιρεία. Σ’ αυτό συντελεί και ο Ψύλλας ο οποίος αποκρύπτει τελείως την σύγκρουση Κοδρικά-Κοραή που είχε ως αποτέλεσμα να κηρύξει ταυτόχρονα δυο διαφορετικές επαναστάσεις ο Αλέξανδρος Υψηλάντης. Ο Αθηναίος Κοδρικάς χαρακτηριζόταν Τουρκαθηναίος ή Τουρκικόν ανδράποδον από τον Κοραή, ενώ η Στούρτζα πρότεινε στον Καποδίστρια την μεταγραφή φοιτητών από το Μόναχο στην Ιένα, ώστε να τους αποσπάσει από τον επηρεασμό του Fr. Thiersch. Ο Ψύλλας δεν είχε ανάγκη την Ιένα. Παρέμεινε κοραϊστής και αντικαποδιστριακός σε όλη του τη ζωή.
Τα αναγκαστικά ψεύδη του 19ου αιώνα διογκώνονται κατά βούληση, χάριν ενός παραταξιακού πολιτικού στόχου. 1) Την σχέση της Φιλικής με την Φιλόμουσο δεν την εξηγεί ο Τρικούπης. 2) Αναγκάζεται να παραδεχθεί τη σχέση για να παραγράψει την σχέση του Ρήγα (εξάλλου, το ίδιο έκανε και ο Καποδίστριας).
Η αποκορύφωση της απόκρυψης αποκαλύπτει τον ρόλο προσώπων, οργανώσεων και κρατών. Ο Καποδίστριας τα γράφει αυτά μεταξύ του αγγλορωσικού Πρωτοκόλλου και της «πρόσκλησης Καποδίστρια» στην οποία θα πατήσει η Συνθήκη του Λονδίνου. Η «πρόσκληση» έχει θέση αντικατάστασης του Υψηλάντη από τον Καποδίστρια, καθώς το προσωρινό πολίτευμα έχει καταργηθεί τον Απρίλιο 1826 στην Επίδαυρο. Στο κλίμα αυτό, υπευθύνως δηλώνει ο Καποδίστριας ότι ούτε με τους Φιλικούς είχε κάποια σχέση, ούτε με την Εταιρεία του Ρήγα, φροντίζοντας όμως να υπενθυμίσει ότι η διπλή Φιλόμουσος είχε και πραγματικό στόχο, πέραν του φαινομενικού.
Το μόνο σημείο που κάπως μπορούσαν να συμφωνήσουν οι δυο παρατάξεις των Φίλων των Μουσών ήταν το αρχαιοπρεπές προσωπείο που έφτασε να παρασύρει τόσο πολύ τους ανίδεους (μονάχα) της Ευρώπης, ώστε να εκπλαγούν μετά το 1821, βλέποντας ότι οι Έλληνες δεν φορούσαν χλαμύδες. Αντίθετα, ως προς τη γλώσσα, ήταν αρκούντως ενημερωμένοι ώστε να ξέρουν πως οι Έλληνες μιλούν ρωμαίικα.
Όπως ήταν αναμενόμενο, η Αθήνα χτίστηκε με βάση το αρχαιοελληνικό πρότυπο. Στο βίντεο που ακολουθεί, ο αρχιτέκτων Αλέξανδρος Παπαγεωργίου-Βενετάς εξηγεί την ιστορία της πολεοδόμησης και της αρχιτεκτονικής της Αθήνας.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου