on 05/11/2026
Στα ορεινά λιβάδια της νότιας Πίνδου ζουν ενδημικά είδη ακρίδων που δεν υπάρχουν πουθενά αλλού στον κόσμο. Η νέα μας μελέτη στο διεθνές περιοδικό Journal of Insect Conservation δείχνει ότι, έως το 2100, η κλιματική αλλαγή και η εγκατάλειψη της ορεινής αιγοπροβατοτροφίας δρουν συνεργιστικά και μπορεί να εξαφανίσουν σχεδόν όλο τον χώρο όπου μπορούν να ζήσουν.
Οι πρωταγωνιστές
Τα Ορθόπτερα (Orthoptera), οι γνωστές μας ακρίδες, εμφανίστηκαν στον πλανήτη πριν από 300 εκατομμύρια χρόνια. Χωρίζονται σε δύο μεγάλες ομάδες: τα Ξιφοφόρα (Ensifera), με μακριές κεραίες, που ζουν στους θάμνους, και τα Καϊλοφόρα (Caelifera), με κοντές κεραίες, που ζουν στα λιβάδια [3, 4]. Είναι κυρίως φυτοφάγα και έχουν κεντρικό ρόλο στην τροφική αλυσίδα, καθώς αποτελούν τροφή για τα ερπετά και πουλιά, όπως το κιρκινέζι και ο γκιώνης. Τρώγοντας τα φυτά και επιστρέφοντας στο έδαφος περιττώματα και φυτικά υπολείμματα, οι ακρίδες επιταχύνουν την ανακύκλωση των θρεπτικών στοιχείων, ιδιαίτερα του αζώτου, αυξάνουν την παραγωγικότητα της βλάστησης και κρατούν τα λιβάδια υγιή [5]. Είναι επίσης πολύ καλοί δείκτες της υγείας των οικοσυστημάτων και των χρήσεων γης [3]. Η Ελλάδα είναι από τις πλουσιότερες χώρες της Ευρώπης σε Ορθόπτερα, με πάνω από 380 είδη, δηλαδή το ένα τρίτο των ειδών της Ευρώπης (35%). Τα 141 από αυτά είναι ενδημικά, δηλαδή δεν ζουν πουθενά αλλού στον κόσμο, και ένα στα τέσσερα είδη της χώρας είναι ταυτόχρονα ενδημικό και απειλούμενο [3].
Εικόνα 1: Θέση των επτά βουνών στη Στερεά Ελλάδα
Μελετήσαμε επτά απειλούμενα είδη των γενών Parnassiana και Oropodisma: έντομα που δεν πετούν, ζουν μόνο στα ψηλά βουνά, πάνω από το όριο του δάσους, και το καθένα βρίσκεται σε ένα έως λίγα βουνά, όπως η Γκιώνα, ο Παρνασσός, η Οίτη, ο Τυμφρηστός, τα Βαρδούσια, ο Ελικώνας και η Οξιά.
Parnassiana parnassica (θηλυκό) (@V. Kati).
Με 280 καταγραφές των θέσεων παρουσίας τους (2021–2024) και μοντέλα κατανομής ειδών, προβλέψαμε πού θα μπορούν να ζουν τα είδη έως το 2100, σε ένα ηπιότερο κλιματικό σενάριο (+1,8 °C) και σε ένα ακραίο (+4,4 °C), συνεκτιμώντας και τις αλλαγές στις χρήσεις γης.
Εικόνα 3. Απώλεια ορεινών λιβαδιών και κατάλληλου ενδιαιτήματος για τα είδη των γενών Oropodisma και Parnassiana από το 2020 έως το 2100, στο καλύτερο και στο χειρότερο σενάριο κλιματικής αλλαγής και αλλαγής χρήσεων γης [1].
Τα βασικά ευρήματα
| 77–100% | Απώλεια βιοτόπου για όλα τα είδη Σε όλα τα σενάρια τα είδη χάνουν το μεγαλύτερο μέρος του χώρου όπου ζουν σήμερα. Στο ακραίο σενάριο, έξι από τα επτά είδη τον χάνουν ολοκληρωτικά. |
| 2 είδη | Τα πιο «μοναδικά» κινδυνεύουν περισσότερο Parnassiana gionica (μόνο στη Γκιώνα) και P. coracis (δύο βουνά) χάνουν όλο τον βιότοπό τους ακόμη και στο ήπιο σενάριο. |
| +250 m | Ανεβαίνουν τα όρια, αλλά το βουνό έχει κορυφή Με την άνοδο της θερμοκρασίας, τα κατάλληλα ενδιαιτήματά τους στα χαμηλότερα υψόμετρα σταδιακά χάνονται. Έτσι, τα είδη περιορίζονται όλο και περισσότερο στις κορυφές των βουνών, μέχρι που μπορεί να μην έχουν πια πού να επιβιώσουν. |
| Λιβάδια | Χωρίς βόσκηση, τα λιβάδια «κλείνουν» Τα είδη χρειάζονται ανοιχτά, ηλιόλουστα λιβάδια. Με την εγκατάλειψη της ορεινής αιγοπροβατοτροφίας, θάμνοι και δάση τα καταλαμβάνουν ή μετατρέπονται σε έρημη γη λόγω της κλιματικής αλλαγής. Για το Oropodisma tymphrestosi του Τυμφρηστού, αυτός είναι ο κύριος κίνδυνος, μεγαλύτερος κι από την κλιματική αλλαγή. |
| 11–49% | Πρόσθετη πίεση: αιολικά στις κορυφές Στην Οξιά, την Οίτη και τον Ελικώνα οι αιολικοί σταθμοί που λειτουργούν ή σχεδιάζονται να κατασκευαστούν επικαλύπτουν τον βιότοπο τριών ειδών, με τοπική απώλεια βιοτόπου 11–49% και μείωση πληθυσμών 12–53% [1, 2]. Πιέσεις ασκούν επίσης τα χιονοδρομικά και η εξόρυξη βωξίτη. |
Οι κτηνοτρόφοι, σύμμαχοι της βιοποικιλότητας
(@ Χ. Παπαϊωάννου)
Τα ορεινά λιβάδια μας διαμορφώθηκαν μέσα από αιώνες εκτατικής κτηνοτροφίας. Τα αιγοπρόβατα κρατούν τη βλάστηση χαμηλή και ανοιχτή, δημιουργώντας το μωσαϊκό από χορτάρι, γυμνό έδαφος και διάσπαρτους θάμνους που χρειάζονται τα Ορθόπτερα και τα άλλα έντομα για να ζεσταθούν, να τραφούν και να γεννήσουν τα αυγά τους. Καθώς τα ορεινά χωριά αδειάζουν και οι κτηνοτρόφοι λιγοστεύουν, τα λιβάδια χάνονται, ακριβώς εκεί όπου η κλιματική αλλαγή σπρώχνει τα είδη να καταφύγουν.
Την κλιματική αλλαγή μπορούμε να την αντιμετωπίσουμε μόνο συλλογικά, σε παγκόσμια κλίμακα. Τη διατήρηση των λιβαδιών, όμως, μπορούμε να την πετύχουμε εδώ και τώρα, στηρίζοντας την ορεινή αιγοπροβατοτροφία.
✓
κίνητρα για την εκτατική και μετακινούμενη κτηνοτροφία, ώστε να συνεχίσει να υπάρχει στα βουνά μας.
✓
ούτε εγκατάλειψη ούτε υπερβόσκηση, ώστε τα λιβάδια να μένουν ανοιχτά και υγιή.
✓
στα διαχειριστικά σχέδια βόσκησης και στα σχέδια διαχείρισης των περιοχών Natura 2000.
✓
αιολικά, δρόμοι, χιονοδρομικά και ορυχεία να σχεδιάζονται μακριά από αυτούς.
Γιατί μας αφορά
Αν τα έντομα αυτά χαθούν από τα βουνά μας, χάνονται για πάντα από τον πλανήτη. Δεν είναι όμως μόνο ένα μοναδικό κομμάτι της φυσικής μας κληρονομιάς· είναι και ενεργοί συντελεστές της υγείας των ορεινών λιβαδιών. Καταναλώνοντας τη βλάστηση και επιστρέφοντας τα θρεπτικά στοιχεία στο έδαφος, ενισχύουν τη γονιμότητα του εδάφους και την αναγέννηση της βλάστησης [5]. Έτσι διαμορφώνεται μια σχέση αμοιβαίας εξάρτησης: η ορεινή κτηνοτροφία στηρίζεται σε υγιή και παραγωγικά λιβάδια, ενώ τα ενδημικά Ορθόπτερα χρειάζονται την ορεινή κτηνοτροφία για να παραμένουν τα λιβάδια ανοιχτά. Η τύχη τους είναι δεμένη με την τύχη των κτηνοτρόφων, του ορεινού τοπίου και των ορεινών κοινοτήτων που το κρατούν ζωντανό.
Πηγές
[1] Stefanidis A., Kougioumoutzis K., Kati V. (2026). High extinction risk for range-restricted Orthoptera in Mediterranean mountains under climate and land-use change. Journal of Insect Conservation, 30: 109.
https://doi.org/10.1007/s10841-026-00842-4
[2] Stefanidis A., Kati V. (2026). Wind energy infrastructures drive habitat loss and fragmentation for threatened Orthoptera: Spatial planning needed in developed landscapes. Biodiversity and Conservation, 35: 151.
https://doi.org/10.1007/s10531-026-03352-6
[3] Κατή Β. (2024). Ακρίδες της Ελλάδας: ένας θαυμαστός και άγνωστος κόσμος. Επιστήμη για την κοινωνία. Εργαστήριο Διατήρησης Βιοποικιλότητας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
Πρόσβαση εδώ
[4] Στεφανίδης Α., Κατή Β. (2024): Μαθαίνοντας για τα ενδημικά και σπάνια είδη Ορθοπτέρων των ψηλών βουνών. Επιστήμη για την κοινωνία. Εργαστήριο Διατήρησης Βιοποικιλότητας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
Πρόσβαση εδώ
[5] Belovsky G.E., Slade J.B. (2000). Insect herbivory accelerates nutrient cycling and increases plant production. Proceedings of the National Academy of Sciences, 97: 14412–14417.
https://doi.org/10.1073/pnas.250483797
Χρηματοδότηση: Η παρούσα εργασία αποτελεί μέρος της διδακτορικής έρευνας του Α. Στεφανίδη. Έχει υποστηριχθεί από το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) στα πλαίσια της 4ης προκήρυξης για υποτροφίες Υποψήφιων Διδακτόρων (Αριθμός Υποτροφίας: 11266: 2023–2026). Η μελέτη είναι συνεργασία του Εργαστηρίου Διατήρησης Βιοποικιλότητας του Τμήματος Βιολογικών Εφαρμογών και Τεχνολογιών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (Στεφανίδης Α., Κατή Β.) με το Εργαστήριο Βοτανικής του Πανεπιστημίου Πατρών (Κουγιουμτζής Κ.).
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου