07/10/2026
Ανακαλύψτε τον Καποδίστρια -οργανωτή του 21- μέσω του Κοραή. Και τον Κοραή μέσω του Σκυλίτση-Ομηρίδη και του Τσακάλωφ. (Ι. Φιλήμων, 1861)
Κι αν δεν έχει μιλήσει ο Ιωάννης Φιλήμων για το ποιος οργάνωσε την Επανάσταση του 21, άρα, ποιος δικαιούται να ορίσει το κράτος. Από το 1831 ως το 1861 μετρούν 30 χρόνια.
Πριν περάσει ένας μήνας από την δολοφονία του Καποδίστρια, δημοσιεύει μια ψευδώνυμη «επιστολή» στην οποία εξιστορεί την αθλιότητα του πολιτεύματος ως το 1827. Κατηγορεί τους δημοκράτες που προκάλεσαν το χάος και δολοφόνησαν τον Καποδίστρια. Κεντρική θέση στα πρόσωπα που μέμφεται, έχει ο Κοραής. Χωρίς να κατονομάζεται, περιγράφεται με αδρές γραμμές, όχι τόσο η αντικαποδιστριακή κοραϊκή δράση 1827-31, αλλά η διαλυτική δράση Κοραή και Συντροφίας την περίοδο 1816-1821. Ο Κοραής δεν στηλιτεύεται ως «Πανταζίδης», αλλά ως «Πανταζής», όπως υπέγραψε εκείνη την περίοδο κατά του Κοδρικά. Ανασύροντας την περίοδο «Νόμω καλόν, Νόμω κακόν», ο Φιλήμων άγγιξε την πιο ευαίσθητη χορδή του Κοραή και τον έκανε να τα βάλει με τον Μουστοξύδη, που θεώρησε ότι αυτός έγραψε την επιστολή ως Α. Θ. Δημητρίου.
Από όσα εν θερμώ γράφει ο Φιλήμων, είναι φανερό ότι γνωρίζει την ουσία, γνωρίζει πολλά, αλλά, κάποια σημαντικά τα αγνοεί. Όπως θα επιβεβαιωθεί στη συνέχεια, όσα δεν μπορεί να τα βεβαιώσει, τα γνωρίζει εξ ακοής και μέχρι του σημείου που και αυτοί που του τα εμπιστεύτηκαν, τα γνώριζαν. Τα γνωρίζει επίσης στο βαθμό που μπορούσε να κατανοεί τα σημαίνοντα και να γεμίζει επιτυχώς τα κενά. Γνωρίζει, δηλαδή, ότι κεντρικός οργανωτής της Επανάστασης είναι ο Καποδίστριας, γνωρίζει ότι συνδιοργανωτής της είναι ο Κοραής. Όμως … ο Φιλήμων, θέλοντας να γράψει την ιστορία της αναγεννημένης Ελλάδας έρχεται αντιμέτωπος με ένα προσυμφωνημένο πλαίσιο, το οποίο είναι αδύνατον να αμφισβητήσει ευθέως: την Εταιρεία των Φιλικών. Εφόσον άπαντες την παραδέχονται ως αυτόβουλο υποκινητή της Επανάστασης, ο ίδιος, δεν μπορεί να την αμφισβητήσει. «Δεν μπορεί» πολιτικά, όχι δημοσιογραφικά. Τα χέρια του είναι δεμένα, γιατί κι αυτός είναι ενταγμένος στα υπόγεια ρεύματα που ορίζουν τη φανερή πολιτική. Άρα, δεν μπορεί να επικαλεστεί την ανυπαρξία τεκμηρίων και τις χοντρές αντιφάσεις ή τα κενά που αφήνει ο επίσημα χρισμένος αφηγητής της Εταιρείας: ο Ξάνθος. Δεν μπορεί να το κάνει, όταν ο Καποδίστριας από το 1826 έχει κάνει μια «υπεύθυνη δήλωση» (Υπόμνημα προς τον τσάρο Νικόλαο), όπου δηλώνει άσχετος με την Επανάσταση, αφήνοντας όμως μια κερκόπορτα ανοιχτή: την Φιλόμουσο Εταιρεία της Αθήνας πάνω στην οποία ο ίδιος έχτισε την θυγατρική και «φιλορωσική» Εταιρεία Φίλοι των Μουσών της Βιέννης. Το υπόμνημα αυτό πρωτοδημοσιεύτηκε το 1868 σε ρωσική έκδοση και στην πρωτότυπη, γαλλική γλώσσα. Αν και ο Φιλήμων φαίνεται να το γνώριζε το 1861 (βλ. π.χ. τ. Δ΄, σ. 26), περισσότερο γνώριζε την πάγια καποδιστριακή γραμμή που -πριν αλλά και μετά το 1821- έλεγε «ούτε η Ρωσία, ούτε ο Καποδίστριας γνώριζαν ή ενέκριναν την εταιρική κίνηση των Ελλήνων». Σε κάθε περίπτωση, το 1861, ο Φιλήμων θα συμπέσει απόλυτα με τον Καποδίστρια στην περιγραφή του εταιρικού στόχου και του εταιρικού προσχήματος, όπου ο πρώτος περιγράφει την Εταιρεία των Φιλικών και ο δεύτερος την Φιλόμουσο Εταιρεία της Αθήνας. Στο διάστημα 1834-1859, ο Φιλήμων θα περιοριστεί στην αντιπαράθεσή του με τον Ξάνθο, υποστηριζόμενος από τον Αναγνωστόπουλο.
Και ως προς τον Καποδίστρια; Τι περιθώρια εξάντλησε ο Φιλήμων από το 1834;
Γιατί καταγράφονται τόσες αντιφατικές ενδείξεις για τον ρόλο του Καποδίστρια ως το 1821; Γιατί χρειαζόταν τόσο συχνά να διαψεύδει την ανάμειξή του στην οργάνωση της Επανάστασης; Γιατί αυτό χρειάστηκε και για ν’ αναλάβει «κυβερνήτης» (μόνιμου πολιτεύματος); Γιατί το έκανε μέχρι να τον σκοτώσουν και γιατί να συνεχιστεί η ίδια κατάσταση μέχρι σήμερα; Εδώ χρειάζεται αρνητική και θετική προσέγγιση. Η άτοπος απαγωγή μας οδηγεί στο τι είναι βέβαιο πως δεν έγινε. Είναι αναγκαία, επειδή η κρατούσα άποψη αποτελεί μόνον πεποίθηση. Είναι επίσης αναγκαία, επειδή η θετική προσέγγιση (τι έγινε;) έχει ποικίλες και πάμπολλες ενδείξεις, αλλά καμιά χειροπιαστή απόδειξη. Η άποψη -λοιπόν- ότι ο Καποδίστριας χρησιμοποιήθηκε εν αγνοία του ως ΑΑ (Αόρατος Αρχή) παύει να υφίσταται, όταν αποδειχθεί ότι ουδείς εκ των γνωστών ίδρυσε Εταιρεία στην Οδησσό και μάλιστα από μηδενική βάση. Επιπρόσθετα, ό,τι αφορά στον ίδιο τον Καποδίστρια έχει συσκοτισθεί. Όχι μόνον η δράση του ως το 1807, όχι μόνον η «εκλογή» του το 1827. Δεν είναι ευρέως γνωστή ούτε η φανερή πολιτική του ιδιότητα στη Ρωσία. Λέγεται «υπουργός» ενώ στη πραγματικότητα μόλις και μετά βίας ήταν. Αυτό που δεν λέγεται, είναι ότι ο Καποδίστριας ήταν μυστικός σύμβουλος, σχετιζόταν με την «ΕΥΠ» της τσαρικής διακυβέρνησης, υπέβαλε πλήθος υπομνημάτων σε πολιτικά και στρατιωτικά θέματα, γνωρίζοντας τα ευρωπαϊκά τεκταινόμενα όσο κανείς των Ελλήνων, αλλά έχοντας και την δυνατότητα να τα χειριστεί επιτυχώς, όταν είχε την έγκριση του τσάρου.
Με αυτό τον επιτηδευμένα λιτό τρόπο η ιστορία αποκρύπτει το τεράστιο παρασκήνιο και τις σφοδρές αντιρρήσεις του Κοραή, του Μαυροκορδάτου και των Υδραίων στο να (ξανα)πάρει ο Καποδίστριας τη θέση που είχε κάποτε παραχωρήσει στον Αλέξανδρο Υψηλάντη. Η ιστορία εμφανίζει τον Καποδίστρια ως αλεξιπτωτιστή σε μια Επανάσταση με την οποία δεν είχε καμιά σχέση. Ξεχνά να αναφέρει τι έγινε μεταξύ Ιανουαρίου-Μαρτίου σε Ερμιόνη-Αίγινα, ξεχνά να αναφέρει ότι η Εθνοσυνέλευση είναι συνέχεια της διακοπείσας από τον Απρίλιο του 1826 Γ΄ Εθνικής Συνελεύσεως. Και πώς να τα θυμηθεί, όταν ξέχασε οριστικά τι έγινε από το 1814;
Τι να έκανε λοιπόν ο Φιλήμων το 1834, όταν οι καποδιστριακοί βρίσκονταν σε άγριο διωγμό από την αντιβασιλεία; Τι να έκανε, όταν ο ίδιος ο Καποδίστριας αποδοκίμαζε τους Φιλικούς και πριν και μετά το 1821; Πώς θα αμφισβητούσε την «ιδρυτική» Οδησσό, την «μεταφορά της έδρας της στην Κων/πολη» κ.ο.κ.; Ξεκινά, λοιπόν ο Φιλήμων το 1834 δημοσιεύοντας το έργο «Η Φιλική Εταιρεία». Επειδή βιάζεται να διαψεύσει, στη σελίδα γ΄ του Προλόγου γράφει περίπου «δεν μας τα λέει καλά ο κ. Ξάνθος στην Έκθεσή του». Ποια «Έκθεση»; Είναι το κείμενο που θα δημοσιευτεί το 1901 ως «Υπόμνημα» και του οποίου την ύπαρξη ο Φιλήμων γνωρίζει το 1833, πιθανώς και νωρίτερα. Το σημαντικότερο ερώτημα είναι πότε και γιατί γράφτηκε η «Έκθεση» που, φαινόταν το 1901, με αστείες δικαιολογίες, να έχει γραφτεί το 1835; Ο Φιλήμων τη γνώριζε μέσω των διαδρομών της στο παρασκήνιο, στο οποίο είχε πρόσβαση. Με αρκετή βεβαιότητα, μπορούμε να πούμε ότι η «Έκθεση» γράφτηκε κατόπιν πιέσεων προς τον Ξάνθο, για να ενισχυθούν οι αντικαποδιστριακοί στην προσπάθειά τους να υπονομεύσουν την διακυβέρνηση Καποδίστρια, ίσως και την πρόσκλησή του, τον Μάρτιο-Απρίλιο 1827. Έκτοτε, ο Ξάνθος βρίσκεται υπό την ίδια πίεση που φτάνει στα όρια του απειλητικού εκβιασμού το 1843-44. Τότε θα γράψει το μοναδικό δημόσιο κείμενό του (Απομνημονεύματα). Θα εκδοθεί το 1845 και θα διαψεύδει μερικά σημαντικά στοιχεία που ο ίδιος είπε επίσημα, ένα χρόνο πριν.
Δεν θα χρειαστεί όμως απόδειξη τρίτου ότι ο Ξάνθος λειτουργούσε κατ’ εντολή και εκβιαζόμενος. Ο ίδιος ο Ξάνθος μας έδωσε μέρος της αλήθειας μεταξύ 1997-2014, όταν εκδόθηκε το Αρχείο του. Ας συγκρίνει κάποιος τις περικοπές των δημοσιευμένων επιστολών (1845) με τα πρωτότυπα, ας δει την ομολογία του ότι η εξουσία του Υψηλάντη ουδόλως απέρρεε από «ιδρυτές» Φιλικούς της Οδησσού, για να ερευνήσει προς τελείως διαφορετική κατεύθυνση (Πεποιθήσεις και αντιφάσεις στη σχέση Ιωάννη Καποδίστρια – “Φιλικής Εταιρείας”).
Και πάλι, το 1834, ο Φιλήμων έφτασε στο σημείο όπου κανείς άλλος τόλμησε να πάει, τουλάχιστον με αντίστοιχο τρόπο. Είπε ότι ο Καποδίστριας και ο Κοραής, οργάνωσαν την Επανάσταση, όχι κάποια Εταιρεία της Οδησσού.
Πραγματικός ή φαινομενικός ο δηλωμένος στόχος της Φιλομούσου Αθηνών;
Η «διαμάχη» περί του ποιος ίδρυσε την «Φιλική Εταιρεία» (ανεπίσημη εταιρική ονομασία) φαινομενικά θα γίνεται μεταξύ Αναγνωστόπουλου και Ξάνθου ως το 1846, με τον Φιλήμονα να υποστηρίζει τον πρώτο. Ουσιαστικά, θα γίνεται μεταξύ Καποδίστρια και Κοραή, χωρίς οι ίδιοι να μετέχουν ή να επιθυμούν κάτι τέτοιο. Μετά από άπειρες διασταυρώσεις των λεγομένων κάθε πλευράς, είναι απολύτως βέβαιο ότι δεν ιδρύθηκε κάποια Εταιρεία στην Οδησσό το 1814, αλλά η Εταιρεία «Φίλοι των Μουσών» στη Βιέννη, η οποία ταυτοποιήθηκε ως θυγατρική της Φιλομούσου Εταιρείας Αθηνών (1813). Η Εταιρεία των Φιλικών, η οποία τεκμηριωμένα φαίνεται από το 1818 (μετά την κρίση της Κων/πολης) καταφανώς εξαρτά την ύπαρξή της από τους Φιλόμουσους, οι οποίοι εμφάνισαν στις τάξεις τους εξαρχής τον ίδιο ακριβώς διχασμό μεταξύ παραδοσιακών και νεωτερικών.
Παρά τα όσα αναφέρει το 1859, ο Φιλήμων δεν θα αποπειραθεί να περιγράψει την άγρια διαμάχη Κοραή-Κοδρικά ως μάχη ταυτότητας του ελληνισμού και της επανάστασης, ούτε ως μάχη Κοραή-Πατριαρχείου, ούτε ως μάχη Λογίου Ερμή-Καλλιόπης. Ο Καποδίστριας θα μείνει καλά προστατευμένος, ακόμα και από τη σχέση του με τον Υψηλάντη. Είτε από ιστορική αδυναμία, είτε από πρόθεση, ο Φιλήμων θα διαπιστώσει «δυο διαιρέσεις», όχι μια. Τα τεκμήρια δεν συμφωνούν.
Για την διαμάχη στις τάξεις των Φιλομούσων πρόκειται σύντομα να εκδοθεί ένα σχετικό, εμπεριστατωμένο άρθρο. Αυτό που πρέπει εδώ να σημειώσουμε, είναι ότι ο Φιλήμων, ξεκινώντας από τον Τσακάλωφ το 1861 έδωσε τον ορισμό της Εταιρείας των Φιλικών που ο ίδιος ο Καποδίστριας είχε δώσει το 1826 για τους «Φίλους των Μουσών». Και αυτό που είναι άκρως εντυπωσιακό, είναι το τι προσπάθεια καταβλήθηκε από τον Κ. Θ. Δημαρά να αλλοιώσει κακόβουλα τα καποδιστριακά λόγια, υιοθετώντας το γνωστό αφήγημα «Ο Καποδίστριας δεν έχει σχέση με την οργάνωση της Επανάστασης». Με τη φράση αυτή, αποκλείεται και ο Κοραής, τον οποίο όμως ο Δημαράς επαναφέρει από το παράθυρο.
Ο χρόνος του συμβάντος είναι το 1812 και ο τόπος είναι η Μόσχα
Καποδίστριας – Aperçu de ma carrière publique depuis 1798 jusqu’à 1822. Δεν βαφτίστηκε απλώς «Αυτοβιογραφία». Αλλοιώθηκε από το 1962 ώστε να προκύπτει μια μη καποδιστριακή Επανάσταση
Η αλλοίωση του 1962 συνεχίζεται ακατάπαυστα ως σήμερα
Ο Φιλήμων επιβεβαίωσε ό,τι είναι γνωστό από πάμπολλες πηγές. Ότι κωδική ονομασία της Επανάστασης ήταν «η επαναφορά των Μουσών στην Εστία τους». Ότι οι Φίλοι των Μουσών ήταν η κινητήρια δύναμη ως προς την διεθνή διάσταση, τη διεθνή προσυμφωνία για τη δημιουργία ελληνικού κράτους. Εφόσον το 1861 δεν μπορούσε πλέον να μιλά ούτε με υπονοούμενα για τον Καποδίστρια, ανέλαβε να τον παρουσιάσει έμμεσα, μέσω του Κοραή, αποφεύγοντας και την παραμικρή αρνητική αναφορά για τον «σοφό γέροντα». Ως προς τον χαρακτήρα της Επανάστασης, ο Φιλήμων δέχθηκε τον εθνικό (δεν μπορούσε να κάνει αλλιώς), τονίζοντας ότι ανέκαθεν ο ελληνικός χαρακτήρας ήταν υπερεθνικός. Ο Φιλήμων θ’ αφήσει ανέπαφο το ξάνθειο αφήγημα που στηρίχθηκε στο Συμφωνητικό της 22.9.1818. Θα πει όμως ότι κακώς γινόταν τόσες δεκαετίες πόλεμος μεταξύ Αναγνωστόπουλου και Ξάνθου. Θυσιάζοντας ακόμα και τον Σκουφά, θα φέρει στο προσκήνιο τον Τσακάλωφ, τον μόνο εκ των τεσσάρων που αποδεδειγμένα επικοινωνούσε με τον Καποδίστρια. Τονίζοντας ότι το Παρίσι έχει τα εθνικά εταιρικά πρωτεία, θα αφήσει την Οδησσό εκπορευόμενη από τη Μόσχα και θα επιμείνει ότι ουδείς εκ των τεσσάρων είναι «ιδρυτής» μυστικής απελευθερωτικής Εταιρείας, ούτε ο Υψηλάντης έγινε «αρχηγός» των Εταίρων. (Το αντίθετο είχε γράψει ο Φιλήμων στον Β΄ τόμο, αλλά και ο ίδιος ο Υψηλάντης το είχε επικαλεστεί κάποιες φορές, για να κάμψει τις αντιρρήσεις των κοραϊστών). Ακολουθεί ένα καίριο σημείο της παρέμβασης του 1861 από τον Φιλήμονα:
Γιατί το 1861 ο Φιλήμων λέει «ουχί κατά το 1816»;
Όταν -φαινομενικά- συγκρούστηκαν για τα εταιρικά πρωτεία ο Αναγνωστόπουλος με τον Ξάνθο, κατάφεραν μετά από 12 χρόνια αντεγκλήσεων να εκτεθούν αμφότεροι. Δυο ήταν τα καθοριστικά σημεία: α) κανένα έγγραφο δεν παρουσιάστηκε για να πιστοποιήσει σύσταση Εταιρείας το 1814 στην Οδησσό, β) καμιά εταιρική δραστηριότητα στην Οδησσό δεν υπήρξε πριν το 1816. Παρότι το ξάνθειο αφήγημα στηριζόταν στη φράση «κινηθήκαμε ως λαϊκή τάξη, επειδή στη Βιέννη υπήρξε αδιαφορία των μοναρχών προς το ελληνικό ζήτημα» ο κίνδυνος της έλλειψης στοιχείων ανάγκασε την όπισθεν του Ξάνθου ευρισκόμενη πλευρά να παραδέχεται συχνά ότι η Εταιρεία των Φιλικών δραστηριοποιήθηκε στην Οδησσό το 1816. Ο Φιλήμων τονίζει επίτηδες το σημείο αυτό, για να οδηγήσει τον αναγνώστη στο 1814 της Βιέννης μέσω του Παρισιού, το οποίο, μοιραία θα ανακαλέσει και την Μόσχα.
Γιατί να τα κάνει όλα αυτά ο Φιλήμων το 1861; Για τον ίδιο λόγο που τερμάτισε την έκδοση της πολύτομης ιστορίας του, η οποία παρέμεινε για πάντα ένα «Δοκίμιο». Έκρινε ότι δεν υπήρχε περιθώριο να συνεχίσει και να ολοκληρώσει τον «Αναγεννώμενο Φοίνικα», δεν υπήρχε λόγος να συνεχίσει να αδειάζει τον Ξάνθο, καθώς υπήρχε διεθνής συμφωνία για την Ελλάδα. Η δυναστεία του Όθωνα θα έφευγε -ελέω Μ. Βρετανίας- πράγμα που σήμαινε και ότι η Ρωσία είχε εκποιήσει / ανταλλάξει το ποσοστό επιρροής της. Το 1863 αφίχθη ο Γεώργιος Α΄. Το 1864 η Αγγλία θα δώσει στην Ελλάδα και τα Επτάνησα, τα οποία δεν χρειάζεται πια. Τα κρατούσε από το 1809, ζώντας με τον φόβο μιας “ρωσικής” Ελλάδας που παρολίγο να ιδρυθεί μετά την Επτάνησο Πολιτεία.
Συμπέρασμα
Ποιο ουσιώδες, τεχνικό στοιχείο πρόσθεσε ο Φιλήμων στο κύκνειο άσμα του; Μετά την εξαφάνιση της Επτανήσου Πολιτείας, στο Παρίσι γινόταν προσπάθεια προσεταιρισμού του Κοραή από τους «εθνικούς εταιριστές» με την υπερεθνική συνείδηση. Του πρότειναν μέχρι και την διεύθυνση της Εταιρείας «Ελληνόγλωσσο Ξενοδοχείο». Εκείνος αρνήθηκε. Ο Φιλήμων δεν παίρνει ούτε λέξη πίσω από όσα υπονόησε στον Α΄ τόμο για τον Καποδίστρια. Άρα, η τελική του προσθήκη είναι: Μόνον όταν ο Κοραής δέχθηκε μια αντίστοιχη πρόταση (1813;) έγινε εφικτή η παρουσίαση του ελληνικού εθνικού αιτήματος με ενιαία φωνή προς τους Ευρωπαίους (Καποδίστριας, Συνέδριο της Βιέννης, Φιλόμουσος Εταιρεία).
Η ελλαδική ιστορία θεωρεί ότι μόνον η μεσαία υπογραφή μπορεί να παράξει επανάσταση
Η άγνωστη προεπαναστατική συμφωνία μεταξύ Καποδίστρια-Κοραή προφανώς σχετίζεται άμεσα με τον φημολογούμενο άξονα Μόσχας-Παρισιού και με τις Εταιρείες του Φοίνικα και της Αθηνάς, οι οποίες αρχικά συμφώνησαν σ’ ένα κράτος τριών ομοσπονδιών (Αν Στερεά & Ήπειρος – Δ. Στερεά & Θεσσαλία – Πελοπόννησος / Αγγλία – Γαλλία – Ρωσία αντίστοιχα) και στη συνέχεια συγκρούστηκαν ανοιχτά, όταν η προοπτική αυτή κατέρρευσε το 1823.
Στέργιος Π. Ζυγούρας
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου